تحلیل و بررسی گفتمانی شعر پایداری سمیح‎القاسم و علیرضا قزوه، از دیدگاه نظریة لاکلائو و موفه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهرا

2 هیات علمی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهرا

3 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان

4 استادیار گروه پژوهشی مطالعات زنان پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران. ایران

10.22103/jrl.2025.25327.3051

چکیده

ادبیات پایداری حوزه‎ای از ادبیات است که در کشورها و زبان‌های مختلف آثار متنوعی از آن ارائه شده است. در ایران و فلسطین به سبب شرایط سیاسی و جنگ‌ها و کشمکش‌های مختلف، خصوصاً در دهه‌های اخیر ادبیات پایداری رشد قابل ملاحظه داشته است و اشعار عمیق و تأثیرگذار آن را در آثار علیرضا قزوه از ایران و سمیح‎القاسم از فلسطین وجود دارد. در آثار این دو شاعر، بررسی و تحلیل نوع مرزبندی خود یا طرف خودی با دیگری یا طرف مقابل که همان دشمن است، از این حیث اهمیت دارد که نوع نگاه و جهان بینی شاعر، تفکر او و سیاست‌هایش برای خط‌کشی بین دو طرف و مبارزه با دشمن را جلوه‌گر می‌سازد و این مهم، هدف اصلی پژوهش پیش‌رو است. این پژوهش با روش تحلیلی تطبیقی و بر اساس تحلیل گفتمان نظریة لاکلائو و موفه است و به این سوال پاسخ داده است که نحوه بازنمایی «خود» و «دیگری» در اشعار شاعران انتخابی چگونه است؟ یافته‌های حاصل از پژوهش این است که هر شاعر به کمک معلومات و تفکر و دایرة لغات خود، در قالب پنج مؤلفه اصلی شامل دال مرکزی، برجسته‌سازی، حاشیه‌رانی، دال خالی و اسطوره‌سازی به مرزبندی میان خود و دیگری پرداخته است که هر کدام از این مؤلفه‌ها به زیرمجموعه‌های دیگر تقسیم می‌شوند. نتیجه‌گیری پژوهش این است که در کنار تشابه نسبی روش‎های اصلی در مرزبندی خود و دیگری، قزوه، جریان را به سمت اعتراض و سمیح، به سمت بیان اسطوره‌ای برده و از این حیث، شباهت‌ها و تفاوت‌های فکری و زبانی در آثار آنان وجود دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Discourse Analysis and Study of the Poetry of Persistence by Samih Al-Ghazem and Alireza Ghazveh, from the Perspective of Laclau and Mouffe's Theory

نویسندگان [English]

  • naime aghanouri 1
  • mahbood fazeli 2
  • hossein aghahosseini 3
  • shokouh alsadat hosseini 4
1 PhD in Persian Language and Literature, Al-Zahra University
2 Faculty of Persian Language and Literature, Al-Zahra University
3 Professor of the Department of Persian Language and Literature, University of Isfahan Esfahan. Iran
4 Assistant Professor, Women's Studies Research Group, Humanities and Cultural Studies Research Institute. Tehran. Iran
چکیده [English]

Objective: Resistance literature is a domain of literary studies that has produced diverse works across different countries and languages. In Iran and Palestine, due to their political conditions and the persistence of wars and conflicts, particularly in recent decades, resistance literature has witnessed remarkable growth. The profound and influential poetry of Alireza Qazveh from Iran and Samih al-Qasim from Palestine stands as a prominent manifestation of this trend. In the works of these two poets, examining how the boundaries between the self (or the in-group) and the other (the adversary or enemy) are delineated is of special significance, as it reveals the poets’ worldviews, ideological orientations, and political strategies in defining and confronting the opposing side. This is the central aim of the present study.
Methods: Employing a comparative analytical method and grounded in the discourse analysis framework proposed by Laclau and Mouffe, this study sought to answer the question of how the concepts of “self” and “other” are represented in the poems of selected poets.
Results: The findings indicated that each poet, drawing upon his intellectual framework, linguistic repertoire, and ideological perspective, constructs the boundaries between self and other through five major components, including the central signifier, foregrounding, marginalization, empty signifier, and mythmaking, each encompassing further subcategories.
Conclusion: The study concluded that although both poets employ relatively similar discursive mechanisms in demarcating self and other, Qazveh’s discourse tends to move toward protest, whereas al-Qasim’s leans toward mythic expression. Consequently, their works display both convergences and divergences in thought and language.

کلیدواژه‌ها [English]

  • discourse analysis
  • sustainability literature
  • self and other
  • Palestine
  • Laclau and Mouffe
الف- منابع فارسی
آقانوری، نعیمه و دیگران. (1403). «تحلیل گفتمان روش‌های زبانی ادبی در مرزبندی میان خود و دیگری در دمی علی کفی اثر سمیح القاسم». دوفصلنامه پژوهشهای ادبیات تطبیقی، دوره 12، شماره 1، صص 33-67.
آقانوری، نعیمه. (1402). خود و دیگری در شعر پایداری ایران و فلسطین از منظر نظریة گفتمان لاکلائو و موفه: مطالعه موردی سپیده کاشانی، حمید سبزواری، علیرضا قزوه(ایران) و فدوی طوقان، محمود درویش، سمیح‎القاسم(فلسطین)، رسالۀ دکترای تخصصی. دانشگاه الزهرا؛ تهران.
بیرلین، ج. ف. (1386). اسطوره‌های موازی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.
حقیقت، سیّدصادق. (1387). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: نشر دانشگاه مفید.
خطیبی‌خیالی، احمد. (1390). «تعریض و اهمّیت آن در علوم بلاغی».  نشریه مطالعات نقد ادبی(پژوهش ادبی). شماره 22، صص 31-42.
خورشا، صادق؛ توحیدی‌فر، نرجس. (1399). «فرآیند به‌کارگیری نقاب برای اسطوره‌سازی در تحلیل گفتمان لاکلا و موف(در قصیده «خروج رأس الحسین من المدن الخائنة» از قاسم حداد)». پژوهشنامه نقد ادب عربی، سال 10. شماره 20، صص 99-120.
دریانورد، منظر. (1397). «بررسی تطبیقی شعر درویش و قزوه با رویکرد سبک و شعر پایداری». پژوهشنامه اورمزد، شماره 45 . صص 47-60.
رسول‌نیا، امیرحسین؛ آقاجانی، مریم. (1392). «مبارزه و پایداری در شعر بدر شاکر سیاب(با تکیه بر «شعر انشودة المطر)».  نشریة ادبیات پایداری دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال 4. شماره 8، صص 51-72.
روحانی، مسعود؛ عنایتی‌قادیکلایی، محمد. (1388). «بررسی هنجارگریزی در شعر شفیعی کدکنی(م. سرشک)». نشریه علمی پژوهشی پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی(گوهر گویا). سال 3. شماره 3، صص 63-90.
سالاری، قاسم؛ اکبری، علی؛ و تجلّی اردکان اطهر، رضا. (1399). «همسانی‌های محتوایی در شعر علیرضا قزوه و سمیح‎القاسم با تکیه بر سه مفهوم عشق اعتراض و طنز». دو فصلنامه تطبیقی فارسی عربی. سال ۵. شماره ۷.
سراجی، بشیر؛ همتی گلیان، عبدالله. (1397). «مطالعه مقایسه‌ای الفتح ‌القسی عمادالدین اصفهانی و الروضتین ابوشامه(با تأکید بر جنگ‌های صلیبی)». نشریه تاریخ تمدن اسلامی، دوره 51. شماره 2، صص 215-243.
سلطانی، سیّد علی اصغر. (۱۳۸4). قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر نی.
سلطانی، سیّد علی اصغر. (1383). «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش». نشریه علوم سیاسی؛ دانشگاه باقرالعلوم(ع). شماره 28، صص 153-180.
 شمیسا، سیروس. (1371). فرهنگ تلمیحات(اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی، مذهبی در ادبیات فارسی). چاپ سوم، تهران: فردوس.
_______(1383). نگاهی تازه به بدیع. ویراست سوم. تهران: میترا.
 صفوی، کوروش. (1390). از زبانشناسی به ادبیات، ج1: نظم، تهران: سورۀ مهر.
 _______(1390). از زبانشناسی به ادبیات، ج2: شعر، تهران: سورۀ مهر.
 القاسم، سمیح. (1987). دیوان سمیحالقاسم. بیروت: دارالعوده.
 قزوه، علیرضا. (1384). قطار اندیمشک. تهران: لوح زرین.
 _______  (1392). از نخلستان تا خیابان. تهران: انتشارات سوره مهر.
_______ (1393). اینهمه یوسف. تهران: انتشارات سوره مهر.
گراوند، مجتبی؛ کاظمی، ظریفه. (1396). «ابوذر و نقش او در گسترش تشیع». دو فصلنامه پارسه. سال 17. شماره 29، صص 117-136.
گلچین، زهرا؛ برزمینی، لیلا. (1395). «جلوه‌های مقاومت در اشعار علیرضا قزوه». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی جستارهای ادبی، نشر زبان و ارتباطات فرهنگی.
گویارد، ام. اف .(1374). ادبیات تطبیقی. ترجمة دکتر علی‌اکبر خان‎محمدی. تهران: پاژنگ.
 لاکلائو، ارنستو؛ موفه، شانتال. (۱۳۹۲). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی، به سوی سیاست دموکراتیک رادیکال. ترجمۀ محمد رضایی. تهران: نشر ثالث.
موسوی سیرجانی، سهیلا؛ ایاز، حمید. (1397). «تطبیق مفاهیم نمادین اسب در آثار حماسی، غنایی و عرفانی(با تکیه بر شاهنامة فردوسی، خمسة نظامی و مثنوی مولوی)». فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی(بهار ادب). سال 11. شماره 4؛ شماره پیاپی 42، صص 284 -263.
نجفی ایوکی، علی؛ صدری، اعظم. (1396). «بازخوانی اسطورة اوزیریس در شعر سمیح‎القاسم بر اساس الگوی جوزف کمبل». دو فصلنامۀ علمی پژوهشی نقد ادب معاصر عربی، سال 7. شماره 13، صص 155-173.
همایی، جلال‌الدین. (1370). معانی و بیان. تهران: نشر هما.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز. (1397). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمۀ هادی جلیلی، تهران: نشر نی.