تحلیل بازشناسی و بازتولید نهضت عاشورا در اشعار چهار شاعر عاشورایی (محتشم کاشانی، عمان سامانی، بیضا جونقانی و شهریار)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تربیت مدرس تهران

2 دانشگاه اصفهان

3 دانشگاه فرهنگیان اصفهان

10.22103/jrl.2025.24164.2986

چکیده

عاشورا یکی از مبانی الهام‌بخش شاعران ایران‌زمین بوده و هست؛ و در هر دوره و متناسب با وقایع همان عصر، شاعران نگاهی خاص به بیان این واقعه دارند. از مهم‌ترین ویژگی­های رستاخیزی و حفظ نهضت عاشورا در بین مردم، بازتاب آن در اشعار شاعران عاشورایی است. شاعرانی که با قطب‌سازی‌ها علاوه‌بر مدح امام حسین(ع) و یاران وفادارش، بیان مظلومیت و حق بودن قیام، نگاه متفاوت به زن و الگوگیری از این واقعه، به هجو دشمنانش پرداخته­اند. هر شاعری ضمن بیان توصیفی کلّی از این واقعه، هدف خاصی را دنبال می‌کند و به همین دلیل در این پژوهش به تحلیل بازتولید نهضت عاشورا در اشعار چهار تن از شاعران عاشورایی دوران صفویه، قاجار و معاصر پرداخته­ایم. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر شیوۀ کتابخانه­ای انجام شده ‌است. محتشم، عمان و بیضا بیشتر به بیان مظلومیت امام حسین(ع) و خانواده­اش پرداخته­اند؛ امّا شهریار ضمن چنین اشاراتی، مخاطب را به الگوگیری از واقعۀ عاشورایی دعوت می­کند؛ عمان نتیجه­ای عرفانی از این واقعه می­گیرد و امام حسین(ع) را تنها لبیک‌گو به نوشیدن جام الست می­داند؛ بیضا ضمن توصیف صحنه­های نبرد، بیشتر به شخصیت حضرت زینب(س) و کارکردهای وی توجه کرده و از عناصر فرهنگی ایرانی مانند موی باز کردن و موی کندن، عروسی قاسم و... در اشعارش بهره برده ‌است.  

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of recognition and reproduction of the Ashura movement in the poems of four Ashura poets (Mohatsham Kashani, Oman Samani, Baida Junqani and Shahriar)

نویسندگان [English]

  • mahmood aghakhani bizhani 1
  • eshagh toghiani 2
  • khodayar mokhtari 3
  • effat barati 1
1 u. tarbiat modares
2 University of Isfahan
3 Farhangian University of Isfahan
چکیده [English]

Ashura has been and remains one of the fundamental sources of inspiration for Iranian poets. Throughout different historical periods and in correspondence with the contingent events of each era, poets have maintained a distinctive perspective on the articulation of this seminal event. Among the most significant characteristics of the perpetuation and sustenance of the Ashura uprising within popular consciousness is its resonance and textual representation in the poetry of Ashura-oriented poets. These poets, through their strategic polemical engagement, have not only celebrated the virtues of Imam Hussain (AS) and his faithful companions but have also articulated the victimization and legitimacy of the uprising, adopted alternative perspectives on femininity and exemplarity derived from this historical event, and directed their satirical invective against its antagonists. While each poet engages in a general descriptive articulation of this event, each pursues a distinct ideological objective. Therefore, this study analyzed the representation of the Ashura uprising across the poetic oeuvres of four prominent Ashura-oriented poets from the Safavid, Qajar, and contemporary periods. This study employed a descriptive-analytical method grounded in library-based inquiry. Mohtasham, Oman, and Beyza primarily focused on articulating the oppression perpetrated against Imam Hussain (AS) and his family; however, Shahriar, while incorporating such allusions, simultaneously mobilizes his audience toward emulation and exemplary adoption of the Ashura narrative. Oman derives a mystical signification from this event, conceiving of Imam Hussain (AS) as the sole respondent to the divine call to consume the Cup of Primordial Covenant (Jām-i Alast). Beyza, while depicting scenes of battle, demonstrates particular attention to the persona and functional agency of Lady Zaynab (AS), incorporating elements of Iranian cultural symbolism, such as hair-loosening, hair-tearing, the symbolic wedding of Qasem, and related tropes

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ashura literature
  • Ashura poets
  • Mohtasham Kashani
  • Oman Samani
  • Beyza Junaqani
  • Shahriar
قرآن کریم. ترجمه آیت­الله مکارم­شیرازی.
امیری خراسانی، احمد؛ هدایتی، فاطمه. (1392). «فضل تقدّم با کیست؟ صفیعلی شاه اصفهانی یا عمان سامانی»، متن‌شناسی ادب فارسی، 18، صص1ـ 21.
بصیری، محمّدصادق. (1384). «طرح و توضیح چند سؤال درباره مبانی ادبیات پایداری».  نامه پایداری، کرمان: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش­های دفاع مقدّس.
بیضای جونقانی، میرزا محمّدقاسم. (1392). دیوان. تصحیح و تعلیقات، مظاهر نیکخواه. شهرکرد: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد.
پناه، زینب. (1389). زن در آینه شعر دفاع مقدّس. تهران: بنیاد حفظ آثار.
حقیقت (رفیع)، عبدالرفیع. (1368). فرهنگ شاعران زبان فارسی. چاپ اوّل. تهران: شرکت مؤلّفان و مترجمان ایران.
دورکیم، امیل. (1396). صور ابتدایی حیات دینی. ترجمۀ باقر پرهام. چاپ ششم. تهران: مرکز.
رستمی، پرستو. (1382). تأثیر وجود فرهنگ شهادت­طلبی در حفظ دین و ارزش‏­های دینی. تهران: دفتر تحقیق و پژوهش بنیاد شهید انقلاب.
رضوی­نژاد صومعه­سرایی، میر ابوطالب. (1369). چهارصد شاعر پارسی­گوی. چاپ اوّل. تهران: تهران.
سجّادی، سیّد جعفر. (1383). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. چاپ هفتم. تهران: طهوری.
سنگری، محمّد­رضا. (1389). شناخت ادبیات دفاع مقدّس. تهران: صریر.
شهریار، سید محمّدحسین. (1376). کلّیات دیوان. ج 1و 2. چاپ هشتم. تهران: قیام.
عمان سامانی، نورالله بن عبدالله. (1383). دیوان. چاپ اوّل. قم: امام عصر(عج).
قره­داغی، معصومه. (1385). «شفاعت از دیدگاه قرآن». مجله بشارت، شماره 56، صص19 ـ 26.
کافی، غلامرضا. (1400). «پیشنهادی برای رج­بندی گروه ـ مؤلّفه‌های ادبیات پایداری». نشریه ادبیات پایداری، 13 (24). صص 139ـ167.
کریمی، صدیقه. (1403). «شاخصه‌های ادبیات عاشورایی در آثار شاعران معاصر». پژوهش‌نامه معارف حسینی، 34، صص 45ـ62.  
مجلس، محمدباقر. (1404ق.). بحارالانوار. ج 2. تهران: الاسلامیه.
محتشم کاشانی، کمال­الدین. (1363). دیوان. به‌کوشش مهرعلی گرگانی. چاپ دوم. تهران: کتاب‌فروشی محمودی.
محدثی­خراسانی، زهرا. (1388). شعر آیینی و تأثیر انقلاب اسلامی بر آن. تهران: مجتمع فرهنگی عاشورا.
یوسفی، غلامحسین.  (1377). چشمه روشن. چاپ هشتم. تهران: علمی.