بررسی فرایندهای شش‌گانۀ فرانقش‌ اندیشگانی در وصیت‌نامه‌های شهدای شهرستان رفسنجان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه زبان‌شناسی، دانشگاه ولی عصر «عج» رفسنجان، رفسنجان، ایران.

10.22103/jrl.2025.25182.3042

چکیده

از جمله گونه­های نوشتاری که علی­رغم اهمیت فراوان، کمتر به بررسی گفتمان آن در حوزۀ ادبیات پایداری توجه شده، وصیت­نامۀ شهداست. تحلیل و بررسی وصیت­نامۀ هر شهید، شاید یکی از بهترین دریچه­های ورود به گفتمان، چشم­انداز و نوع نگاه شهید به مسایل واقعی و دنیای درون و جهان خارج او باشد. متأسفانه گاهی در مورد شهدا، به شیوه‌ای سخن گفته شده که انسان­هایی ماورایی و دست­نیافتنی تصوّرشده­اند. لذا، استفاده از یک الگوی نظری علمی و روشمند در چارچوب تحلیل گفتمان، برای بررسی گونۀ نوشتاری وصیت­نامۀ شهدا به‌طوری که بتواند ما را هرچه بیشتر و بهتر با گفتمان و نوع نگاه واقعی آنها به مسایل و واقعیت­های جهان خارج، آشنا سازد؛ ضرورت پیدا می­کند. از‌این‌رو، پژوهش حاضر، بر اساس الگوی زبان­شناسی نقش‌‎گرای نظام­بنیاد هلیدی و متیسن (2014)، به منظور بررسی فرایندهای فعلی وصیت­نامۀ شهدای رفسنجان از منظر فرانقش اندیشگانی نوشته‌شده است. پیکرۀ پژوهش حاضر را 200 وصیت­نامۀ شهدای رفسنجان که - از یک جامعۀ آماری 379 نفری - به روش هدفمند، نمونه­گیری شده، تشکیل می­دهد. پس از بررسی انواع فرایندهای شش­گانه در پیکره، تعداد 11707 بند (جمله­واره) مشخص شد. از این تعداد، به ترتیب بسامد، 4673 بند دارای فرایند مادّی، 2958 بند دارای فرایند رابطه­ای، 2469 بند دارای فرایند ذهنی، 985 بند دارای فرایند بیانی، 510 فرایند از نوع رفتاری و نهایتاً 112 فرایند از نوع وجودی، شناسایی شد. به عبارت دیگر، فرایندهای اصلی یعنی مادّی، رابطه­ای و ذهنی به ترتیب، بیشترین کاربرد؛ و فرایندهای فرعی یعنی بیانی، رفتاری و وجودی نیز به ترتیب کمترین کاربرد را داشته­اند. این نتایج، حاکی از این است که شهدا برای بازنمود تجربۀ خویش، جهت انتقال ملموس و تأثیرگذارِ مهم­ترین پیام­ها و توصیه­های کلیدی از فرایند مادّی؛ و برای بازنمایی داشته‌ها و نداشته‌ها، تحولات و سیر زندگی شخصی خود از فرایند رابطه­ای استفاده کرده­اند. فرایندهای ذهنی نیز عمدتاً در ابراز ندامت و تقصیر، نه بیان احساسات ایمانی، نقش‌داشته‌اند؛ رویکردی که گفتمان وصیت‌نامه‌ها را به واسطۀ کاربست فرایندهای اصلی به زبانی صمیمی، بی‌تکلّف و نزدیک به زبان روزمره بدل ساخته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Six Processes of the Ideational Metafunction in the Wills of Martyrs of Rafsanjan City

نویسنده [English]

  • Hossein Bazoubandi
Assistant Professor, Department of Linguistics, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, Rafsanjan, Iran.
چکیده [English]

Among the genres that, despite their considerable significance, have received relatively little attention in discourse studies within the field of resistance literature is the martyr’s will. Analyzing the will of each martyr may provide one of the best windows into the discourse, perspective, and worldview of the martyr concerning internal realities and the external world. Unfortunately, at times, martyrs have been discussed in a manner that portrays them as supernatural and unattainable figures. Therefore, employing a rigorous scientific theoretical framework for discourse analysis to study the written genre of martyrs’ wills, one that can bring us closer to understanding their genuine discourse and real-world outlook, becomes necessary. Accordingly, based on Halliday and Matthiessen’s (2014) Systemic Functional Linguistics model, the present study aimed to examine the types of process realizations in the wills of martyrs from Rafsanjan, Iran, through the lens of the ideational metafunction. The corpus of the study consisted of 200 wills, purposively sampled from a statistical population of 379 martyr wills from Rafsanjan. After analyzing the six types of processes within the corpus, a total of 11,707 clauses were identified. Of these, material processes were found in 4,673 clauses, relational processes in 2,958 clauses, mental processes in 2,469 clauses, verbal processes in 985 clauses, behavioral processes in 510 clauses, and existential processes in 112 clauses, respectively. In other words, the three primary processes, i.e., material, relational, and mental, were the most frequently employed. In comparison, the three secondary processes—verbal, behavioral, and existential—were less frequently utilized. These findings indicate that the martyrs, in representing their lived experiences, predominantly employed material processes to convey their most crucial messages and key recommendations in a tangible and affective manner. To depict their possessions and deprivations, personal transformations, and trajectories of life, they primarily drew upon relational processes. Mental processes, on the other hand, were mainly utilized to express remorse and a sense of shortcoming rather than to articulate faith-based emotions. Such a linguistic orientation, through the predominant use of major process types, has shaped the discourse of martyr wills into a form of expression that is intimate, unpretentious, and closely aligned with the texture of everyday language

کلیدواژه‌ها [English]

  • Functional linguistics
  • Ideational metafunction
  • Process
  • Martyrs’ Wills
  • Rafsanjan
الف. منابع فارسی
اعلایی، مریم. (1388). بررسی کتب علوم انسانی (انتشارات سمت) بر پایۀ دستور نقش‌گرای نظام­مند هالیدی. رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
آقا‌گل­زاده، فردوس؛ کرد زعفرانلو کامبوزیا، عالیه و رضویان، حسین. (1390). «سبک‌شناسی داستان کوتاه بر اساس فعل: رویکردی نقش‌گرا». فصل­نامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، 4(11)، صص 254-243.
کاظمی بهمن­آباد، مسعود؛ بازوبندی، حسین و سلندری، مرادعلی. (1403). «تحلیل گفتمان بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی از منظر زبان‌شناسی نقش‌گرای نظام‌بنیاد». مطالعات انقلاب اسلامی، 21(76)، صص 194-167. 
بازوبندی، حسین و صحرایی، رضامراد. (1394). «تحلیل فرانقش بینافردی در نص و نقش آن در ترجمۀ قرآن». مطالعات ترجمۀ قرآن و حدیث، 2(3)، صص 1-25. 
تمیم‌داری، احمد؛ مستعلی، پارسا و عبادتی، شهناز. (1399). «مطالعۀ شیوه‌های بازنمایی زنان در ده داستان کودک از محمدرضا یوسفی بر مبنای فرانقش اندیشگانی»، مطالعات ادب کودک، 11(22)،  صص1-26.
صبوری‌کزج، پرویز؛ صبوری‌کزج، جواد. (1400). «تحلیل گفتمان وصیت نامه سرداران شهید شهرستان خلخال».  نشریه مطالعات دفاع مقدّس و نبردهای معاصر، 2(2)، صص 95-73.
سنگری؛ محمدرضا. (1396). «وصیت­نامه شهدا یک ژانر ادبیات است». پایگاه مشرق­نیوز. برگرفته از پیوند  https://www.mashreghnews.ir/news/807588/
صادقی، فرزانه. (1398). «بررسی دستور نقش‌گرای نظام­مند هلیدی در سورۀ انسان (با تکیه بر سه فرانقش متنی، اندیشگانی و بینافردی)». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان.
صفایی، مژگان؛ عادل، سیّد محمّدرضا و رمضان‌زاده‌لک، محمود. (1396). «بررسی و تحلیل فرایند­های فرانقش اندیشگانی در شعر «کسی مثل هیچ کس نیست» فروغ فرخزاد در چارچوب نظریۀ نقش‌گرای هالیدی». شعرپژوهی (بوستان ادب)، 9(32)، صص 118-140.
فلّاح، ابراهیم؛ شفیع‌پور، سجاد. (1398). «سبک‌شناسی گفتمانی خطبۀ 28 نهج‌البلاغه از منظر فرانقش اندیشگانی و بینافردی بر اساس رویکرد نظریۀ نقش‌گرای هلیدی»، جستارهای زبانی، 10(6)، صص 205-232.
عرب زوزنی، محمدعلی؛ پهلوان نژاد، محمدرضا و سیّدی، سیّد حسین. (1395). «بررسی ساختار وجهی خطبه جهاد نهج‌البلاغه بر اساس فرانقش بینافردی نظریه نقش‌گرا». زبان­پژوهی. 8(21)، صص 62-79.
عزیزخانی، مریم؛ سلیمان زاده، سیّد رضا و شاملی، نصراالله. (1396). «کاربست دستور نقش‌گرای هالیدی بر سورۀ انشراح». پژوهش‌های ادبی و قرآنی، 5(4)، صص 69-95.
مهرابی، معصومه؛ ذاکر، آرمان. (1395). «تحلیل سبک‌شناختی چند حکایت گلستان در پرتو دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی». جستارهای زبانی. 7(29)، صص 173-196.
نبی­فر، نساء (1393). «مطالعه پنج سوره از جزء بیست و نهم قرآن کریم بر پایه دستور نقش‌گرای هالیدی». در مجوعه مقالات سوّمین کنفرانس بین­المللی پژوهش­های کاربردی در مطالعات زبان (1-24). تهران: دانشگاه جامع علمی کاربردی. 
واعظ، بتول؛ نصری، عطیه سادات. (1400). «بازخوانی دو سفرنامۀ دورۀ قاجار در پرتو نظریۀ زبان‌شناسی نقش‌گرای هلیدی در سطح فرانقش اندیشگانی»، مطالعات و تحقیقات ادبی، 8(20)، صص 129-153.
وفایی، عباسعلی؛ میلادی، فرشته. (1399). «بررسی جایگاه «تجربه‌گر» در نظام فکری اشراقی بر مبنای فرانقش اندیشگانی مطالعۀ موردی: رسائل لغت موران و صفیر سیمرغ»، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناسی، 16(59)، صص 271-296.
یوسفی، محمدتقی؛ هاشمیان، لیلا. (1400). «سبک‌شناسی غزلیات ابتهاج با استفاده از زبان‌شناسی نقش‌گرا (رویکرد فعل محور)». زبان و ادبیات فارسی. 29(90)، صص 301-271.
ب. منابع لاتین
 
Eggins, S. (2007). An introduction to systemic functional linguistics. New York: Continuum.
Fawcett, R.P, 1988, "What makes a ‘good’ system network good?" in Benson, J.D. & Greaves, W.S. (eds) Systemic functional approaches to discourse. Norwood, NJ: Ablex. 1–28.
Halliday, M.A.K. & Matthiesson C.M.I.M. (2014). Halliday’s Introduction to Functional Grammar (4th ed.). New York: Routledge.
Montgomery, Martin. (2019), Language, media and culture: key concepts, Routledge.
Paltridge, B. (2012). Discourse Analysis: An Introduction (2nd ed.). London; New York: Bloomsbury Academic.
Thompson, G. (1997). Introducing Functional Grammar. London: Arnold.