تحلیل گفتمان مقاومت در نفثةالمصدور زیدری نسوی براساس نظریۀ تحلیل گفتمان لاکلائو و موف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری

2 عضو هیئت علمی دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس تهران

3 عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10.22103/jrl.2025.24884.3029

چکیده

هدف: کتاب نفثةالمصدور، اثر شهاب‌الدین محمّد خُرَندزی زیدری نسوی، که در سال‌های نخستین حملۀ مغول به ایران نوشته شده، بازتاب‌دهندۀ نخستین واکنش‌های فرهنگی به این بحران است. پژوهش حاضر به‌منظور تحلیل چگونگی شکل‌گیری گفتمان مقاومت در این اثر، براساس نظریۀ تحلیل گفتمان لاکلائو و موف انجام شده است و می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که دال‌های محوری در صورت‌بندی گفتمان مقاومت در نفثة‌المصدور چیست و مواجهۀ زیدری با حملۀ مغول، چگونه در نفثةالمصدور نمود یافته است؟
 روش: این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و برمبنای منابع کتابخانه‌ای، منابع مجازی و... انجام شده است.
 یافته‌ها: نتیجه این است که نفثةالمصدور به‌مثابۀ ادبیات مقاومت جلوه‌ کرده‌ است و زیدری توانسته است با مفصل‌بندی دال‌های دین، وطن، قضا و قدر و مبارزه برای شرافت حول محور دال مرکزی شهریار آرمانی، گفتمانی را شکل دهد که به ترمیم آثار شکست و احیای هویت ایرانی کمک کند.
نتیجه‌گیری: جلال‌الدین خوارزمشاه در جایگاه شهریار آرمانی قرار می‌گیرد و زیدری با برجسته‌سازی شخصیت جلال‌الدین، تأکید بر ویژگی‌های مثبت او و تخفیف خطاهای او سعی دارد درقالب گفتمان مقاومت دربرابر سیطرۀ مغول ایستادگی کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of the discourse of resistance in Naftha al-Masdoor Based on the discourse analysis theory of Laclau and Mouffe

نویسندگان [English]

  • sahar Jamshidi Rostami 1
  • Hosseinali Ghobadi 2
  • Gholamhossein Gholamhosseinzadeh 2
  • Seyed Mohsen Alavipour 3
1 PhD candidate
2 Member of Faculty of Human Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran
3 Member of the Faculty of Human Sciences and Cultural Studies
چکیده [English]

Objective: Nafthat al-Masdur, authored by Shahab al-Din Mohammad Khurandzi Zaydari al-Nasavi during the early years of the Mongol invasion of Iran, reflects some of the earliest cultural responses to this crisis. The present study, based on Laclau and Mouffe’s theory of discourse analysis, aimed to examine the formation of the discourse of resistance in this work. It sought to answer the following questions: what are the central signifiers in the articulation of the discourse of resistance in Nafthat al-Masdur, and how is Zaydari’s encounter with the Mongol invasion represented in the text?
Methods: This study employed a descriptive–analytical method and was conducted utilizing library sources, digital repositories, and related materials.
Results: The findings indicated that Nafthat al-Masdur functions as a form of resistance literature. Through the articulation of the signifiers of religion, homeland, destiny, and the struggle for honor around the central nodal point of the “ideal Shahriar (sovereign)”, Zaydari constructs a discourse that contributes to the symbolic healing of the trauma of defeat and revitalizing Iranian identity.
Conclusion: Jalal al-Din Khwarazmshah is positioned as the ideal Shahriar. By foregrounding Jalal al-Din’s character, emphasizing his virtues, and downplaying his faults, Zaydari endeavors to uphold a discourse of resistance against Mongol hegemony.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Discourse Analysis
  • Ideal Shahriar
  • Laclau and Mouffe
  • Resistance
  • Nafthat al-Masdur
جوینی، علاءالدین عطاملک. (۱۳۸۷). تاریخ جهانگشای جوینی. ج1. براساس نسخۀ علامه محمد قزوینی. به‌اهتمام احمد خاتمی. تهران: علمی.
حبیبی‌زاده، زهرا؛ برجساز، غفّار. (۱۳۹۷). «حسرت بر گذشته از بن‌مایه‌های اصلی ادبیات پایداری در نفثةالمصدور». ادبیات دفاع مقدّس، شمارۀ ۲، صص ۶۴-۵۳.
حکیم‌آذر، محمد. (۱۳۹۴). «تحلیل محتوای نفثةالمصدور نسوی». پژوهش‌نامۀ ادبیات تعلیمی، سال هفتم، شمارۀ ۲۷، صص ۱۴۲-۱۱۵.
خدادادیان، مهدی؛ اسداللهی، خدابخش (۱۳۹۸). «تحلیل نفثةالمصدور از منظر نشانه‌شناسی فرهنگی». نثرپژوهی ادبی، سال ۲۲، شمارۀ ۴۵، صص ۱۱۸-۹۱.
داوودی، میترا؛ حجازی، محمدجواد؛ و سلطانی، سیّدعلی‌اصغر. (۱۴۰۰). «منازعات گفتمانی در غزلیات حافظ مبتنی بر نظریۀ گفتمان لاکلائو و موف». مطالعات ادبیات تطبیقی، شمارۀ ۵۹، صص ۳۸-۹.
ریاحی زمین، زهرا؛ جمالی، صدیقه. (۱۳۹۴). «نگاهی به تصویرپردازی در نفثةالمصدور». متن‌شناسی ادب فارسی، شمارۀ ۳(۲۷)، صص ۱۸-۱.
زیدری نسوی، شهاب‌الدین محمد. (۱۳۸۵). نفثةالمصدور. تصحیح و توضیح دکتر امیرحسن یزدگردی. تهران: توس.
سعیدی، مدرس؛ جرفی، مصطفی (۱۳۹۶). «یأجوج و مأجوج: تحولات شناختی مسلمانان دربارۀ زیستگاه آنان تا دورۀ مغول». تاریخ و تمدن اسلامی، شمارۀ ۲۵، صص ۱۰۰-۷۷.
سلطانی، سیدعلی‌اصغر. (۱۳۸۳). «تحلیل گفتمان به‌مثابۀ نظریه و روش». مجلۀ علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، شمارۀ ۲۸، صص ۱۸۰-۱۵۳.
شایگان، داریوش. (۱۳۹۳). بت‌های ذهنی و خاطرۀ ازلی. تهران: فرزان روز.
شریف‌پور، عنایت‌الله؛ بصیری، محمدصادق؛ و افتخاری، طاهره. (۱۳۹۸). «واکاوی نمودهای مبارزه و پایداری در نفثةالمصدور». ادبیات پایداری، شمارۀ ۲۱، صص ۱۹۷-۱۷۹.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۵۲). «تلقی قدما از وطن». نشریۀ الفبا، شمارۀ ۲، صص ۲۶-۱.
صدرایی، رقیه؛ صادقی، معصومه. (۱۳۹۷). «تحلیل گفتمان ناسیونالیستی در مجموعه اشعار احمد شاملو». متن‌پژوهی ادبی، دورۀ بیست‌ودوم، شمارۀ ۷۵، صص ۲۰۶-۱۷۵.
طباطبایی، سیّدجواد. (۱۳۶۸). درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
طباطبایی، سیّدجواد. (۱۳۹۶). زوال اندیشۀ سیاسی در ایران. تهران: کویر.
طبری، محمدبن‌جریر. (۱۳۸۷ق.). تاریخ الامم و الملوک. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: روائع التراث العربی.
عباسی، حبیب‌اللّه؛ عظیمی یان‌چشمه، الهه (۱۳۹۵). «مغلطۀ تأثیر عاطفی در بازنمایی تاریخ (نگرشی انتقادی بر تاریخ‌نگاری شهاب‌الدین نسوی در سیرت جلال‌الدین و نفثةالمصدور)». متن‌پژوهش ادبی، سال ۲۰، شمارۀ ۶۷، صص ۳۵-۷.
فارابی، ابونصر. (۱۳۷۸). «الملة» (آشنایی با میراث کتاب الملة). ترجمۀ محسن مهاجرنیا. مجلۀ علوم سیاسی، سال دوم، شمارۀ ۶، صص ۳۱۶-۲۹۳.
کاسیرر، ارنست. (۱۳۹۰). فلسفۀ صورت‌های سمبلیک، جلد دوم: اندیشۀ اسطوره‌ای. ترجمۀ یداللّه موقن. تهران: هرمس.
کربن، هانری و همکاران. (۱۳۸۱). روح ایران. با مقدمۀ داریوش شایگان. ترجمۀ محمود بهفروزی. تهران: پندنامک.
نصیری، پریسا؛ طالبیان، یحیی. (۱۴۰۱). «نگاهی انتقادی بر نفثةالمصدور از منظر تحلیل گفتمان نورمن فرکلاف». پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شمارۀ ۷، صص ۳۸۶-۳۶۰.
هادیان، مرتضی؛ ثابت‌زاده، منصوره؛ و تنهایی، حسین. (۱۳۹۷). «گفتمان شعوبی در آرای ناصرخسرو قبادیانی (براساس الگوی تحلیل گفتمانی لاکلائو و موف)». پژوهش‌نامۀ ادبیات تعلیمی، شمارۀ ۴۰، صص ۲۲۶-۱۹۶.
همایون کاتوزیان، محمدعلی. (۱۳۹۹). ایران جامعۀ کوتاه‌مدت و ۳ مقالۀ دیگر. ترجمۀ عبداللّه کوثری. تهران: نی.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز. (۱۳۸۹). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمۀ هادی جلیلی. تهران: نی.