نقش اقلیم در داستان‌های پایداری فرهادحسن‌زاده(مطالعۀ موردی داستا‌ن‌های نوجوان ماشو در مه، مهمان مهتاب، حیاط خلوت و هستی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه کاشان. کاشان. ایران.

2 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه کاشان. کاشان.

10.22103/jrl.2025.25484.3056

چکیده

ادبیات اقلیمی، آثاری را دربرمی­گیرد که فرهنگ، باورها و آداب و رسوم یک زیست­بوم خاص را بازتاب‌می­دهد. مقالۀ حاضر داستان­های پایداری «ماشو در مه»، «مهمان مهتاب»، «حیاط خلوت» و «هستی» اثر فرهاد حسن­زاده (آبادان، 1341) را که بین 1373 تا 1389 برای نوجوانان به­­چاپ­­رسیده­اند و جوایز متعدّدی کسب­کرده­اند، از نظر مؤلفه­های ادبیات اقلیمی حاصل از هویت و دلبستگی مکانی بررسی­می­کند.  نگارندگان با شیوۀ توصیفی- تحلیلی مبتنی بر متن داستان­ها با پاسخ به این پرسش­ها که بسامد فراوان عناصر اقلیمی گوناگون خوزستان در داستان­های منتخب حسن‌زاده در چه عواملی ریشه­دارد و این عناصر از چه زوایایی بر متن، فضاسازی، تجسّم حوادث، ارتباط مخاطب و جذابیت داستان­های حسن­زاده اثرگذاشته­اند؛ دریافته­اند بسامد بسیار و همه­جانبۀ عناصر اقلیمی در داستان­های بررسی­شده، حاصل هویت مکانی و دلبستگی حسن‌زاده به زادبوم خویش است؛ به­گونه­ای­که نویسنده، تحت تأثیر تعلّق‌خاطر به خوزستان به­عنوان بخشی از هویت خویش و به­کارگیری تمام انواع هویت مکانی در داستان­های خویش، پایداری و مقاومت در عرصه­های جنگ تحمیلی را که بین زیست­بوم خوزستان و ساکنان آن مشترک است، نشان­می­دهد. به‌کارگیری مؤلفه­های اقلیمی این زیست­بوم در طرح داستان­ها، عنوان روایت­ها، شخصیت‌ها و زمینۀ داستان­ها، ساخت‌های واژگانی و تصویرهای تشبیهی و استعاره­های زبانی  در جذابیت و قوّت داستان­های حسن­زاده بسیار مؤثّرند؛ چنانکه نگاه بوم­محورانۀ حسن­زاده همراه با آگاهی عمیق وی نسبت به عناصر زیست­بوم­های زادبوم خود و بازنمایی آن ویژگی­ها در ژرف­ساخت و روساخت داستان­های خویش، بین حوادث داستان و مخاطب نوجوان پیوندی محکم ایجادکرده‌است تا به کمک فضاسازی­های حاصل از تصاویربرساخته از زیست­بوم مصنوعی جنگ و ابزار جنگی و زیست‌بوم­های­ طبیعی و اجتماعی خوزستان که حوادث در آن اتفاق ­افتاده؛ داستان­هایی ملموس، جذّاب و باورپذیر برای مخاطب نوجوان آفریده که می­تواند مفهوم پایداری در برابر بیداد داخلی و خارجی را به­بهترین وجه، احساس و درک‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Farhad Hassanzadeh's resistance stories from the perspective of climate literature (based on teenage stories Mashu in the Fog, Guest of the Moonlight, Backyard, and Hasti)

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Sadat Taheri 1
  • Marzieh Hemmati 2
1 . Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Kashan. Kashan. Iran.
2 Ph.D. in Persian language and literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Kashan. Kashan. Iran
چکیده [English]

Climate literature includes works that reflect the culture, beliefs, and customs of a specific ecosystem. This study examined Farhad Hassanzadeh’s (Abadan, 1962) resistance stories, Mashu in the Fog (Mashu Dar Meh), Moonlight Guest (Mehman-e Mahtab), Backyard (Hayat Khalvat), and Hasti, which were published between 1994 and 2010 for adolescents and received numerous literary awards, from the perspective of climate literature components resulting from spatial attachment and identity. This study employed a descriptive-analytical approach grounded in textual analysis to address the following questions: Which factors underlie the frequent recurrence of diverse climatic elements of Khuzestan in Hassanzadeh’s selected stories? In what ways do these climactic features affect the text, atmosphere, visualization of events, audience engagement, and the appeal of Hassanzadeh’s stories? The findings indicated that the abundant and multifaceted presence of climatic components in these stories originates from Hassanzadeh’s spatial identity and attachment to his homeland. Influenced by his attachment to Khuzestan as an integral part of his identity, and utilizing all types of spatial identity in his stories, the author conveys the shared experience of resilience and resistance in the context of the imposed war of Iraq against Iran, common to both the Khuzestan ecosystem and its inhabitants. The integration of the climatic components of the Khuzestan ecosystem into plot construction, narrative titles, character development, and story setting, along with lexical structures, similes, and linguistic metaphors, greatly enhances the strength and appeal of Hassanzadeh’s stories. Hassanzadeh’s eco-centric perspective, coupled with his profound awareness of the elements of his native ecosystems and their representation at both the deep structure and surface structure of his stories, forges a strong connection between story events and the teenage audience. This connection is reinforced through atmospheric depictions of both the constructed war ecosystem, comprising military instruments and settings, and the natural and social ecosystems of Khuzestan, where the events took place. The result is tangible, compelling, and credible stories for the teenage audience, enabling them to deeply sense and comprehend the concept of resistance in the face of internal and external oppression.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Climate Fiction
  • Ecosystem
  • Spatial Identity
  • Setting
  • Farhad Hassanzadeh
الف- منابع فارسی
انوشه، حسن. (1376). فرهنگ نامۀ ادب فارسی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
پارساپور، زهرا. (1392). دربارۀ نقد بوم­گرا. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جعفری­قنواتی، محمدجواد. (1382). «در قلمرو ادبیات اقلیمی»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، پیاپی66، شمارۀ 6، ص.  145-140.
حسن‌زاده، فرهاد. (1373). ماشو در مه. تهران: سوره مهر.
حسن‌زاده، فرهاد. (1386). حیاط خلوت. تهران: ققنوس.
حسن‌زاده، فرهاد. (1387). مهمان مهتاب. تهران: افق.
حسن‌زاده، فرهاد. (1389). هستی. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان..
داد، سیما. (1387). فرهنگ اصطلاحات ادبی. چاپ سوم، تهران: مروارید.
سپانلو، محمدعلی. (1358). گزارشی از داستان­نویسی یک­سالۀ انقلاب اندیشه آزاد. دورۀ 1، شمارۀ 1، ص. 9-7.
سنگری، محمدرضا. (1383). «‌ادبیات پایداری». فصلنامه شعر، شمارۀ 39، ص. 45-53.‌
صادقی­شهپر، رضا. (1391). «حوزه­های پنج­گانه اقلیمی­نویسی در ادبیات داستانی معاصر ایران». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 27، ص. 101- 81.
فلاحت، محمدصادق. (1385). «مفهوم حس مکان و عوامل شکل دهندۀ آن». هنرهای زیبا، شمارۀ 26، ص. 66- 57.
فیاضی، مریم‌سادات؛ پارساپور، زهرا. (1394). نقد داستان استخری پر از کابوس از منظر بوم­گرایی، مجموعه مقالات کنفرانس  تجربه دیروز و چشم­انداز فردا، تهران: نگارستان اندیشه،735-730.
کارمونا، متیو و دیگران. (1388). مکان‌های عمومی فضاهای شهری: ابعاد گوناگون طراحی شهری. ترجمه قرائی، فریبا و دیگران. تهران: دانشگاه هنر
گری، مارتین. (1382). فرهنگ اصطلاحات ادبی. ترجمۀ شریف­زاده، منصوره. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
لیکاف، جرج؛ جانسون، مارک. (1397).  استعاره‌هایی که با آن زندگی­می‌کنیم. ترجمۀ آقاابراهیمی، هاجر. تهران: علمی.
میرصادقی، جمال. (1394). عناصر داستان. چاپ نهم، تهران: سخن.
نظری، زینب؛ محمودی، محمدعلی؛ مشهدی، محمدامیر. (1399). «بازتاب عناصر اقلیمی در داستان­های ابراهیم یونسی». زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، سال 73، شمارۀ 241، ص. 286- 263.
یوسفی­راد، فاطمه. (1382). بررسی استعارۀ زمان در زبان فارسی: رویکرد معناشناسی شناختی. به­راهنمایی ارسلان گلفام، کارشناسی­ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
ب- منابع لاتین
Relph, E. (1976). Place and Placelessness, Pion. Landon.