کارکرد دو وجهی فضای جنگ در ادبیات انقلاب اسلامی: خوانش موردی شعر بهروز سپیدنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

2 گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

10.22103/jrl.2025.25154.3041

چکیده

این پژوهش، کارکرد دوگانۀ فضا در اشعار پایداری بهروز سپیدنامه را با تأکید بر مجموعه شعر «از زمین باران» بررسی‌کرده، و چگونگی بازنمایی فضا را به‌عنوان بستری دووجهی تحلیل‌می‌کند که هم واقعیت عینی جنگ (فضای فیزیکی) و هم تجربه‌های ذهنی و زیسته (فضای مجازی و اقلیمی) را دربرمی‌گیرد. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریۀ تولید فضای هانری لوفِور (فضاهای دریافته، پنداشته و زیسته)؛ سه‌گانۀ فضایی ادوارد سوجا (با تمرکز بر مفهوم فضای سوم) و پدیدارشناسی گاستون باشلار (توپوآنالیز و فضاهای صمیمی) نشان‌می‌دهد که اشعار سپیدنامه به‌عنوان یک نمونه از اشعار پایداری اقلیمی (جغرافیای ایلام)، از یک‌سو میدان‌های نبرد دفاع مقدّس را با نشانه‌های ملموس و گفتمان رسمی پایداری بازتاب‌می‌دهند و از سوی دیگر، با پیوند به ادبیات اقلیمی؛ هویت بومی ایلام را از طریق طبیعت، خاطرات جمعی و تخیّل شاعرانه بازآفرینی‌می‌کنند. روش تحقیق، مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی با رویکرد نشانه‌شناختی و پدیدارشناسانه است که لایه‌های معنایی و ایدئولوژیک متن را کاوش‌می‌کند و یافته‌ها نشان‌می‌دهد فضا در این اشعار، پدیده‌ای پویا و چندلایه است که واقعیت تلخ جنگ را با جهانی معنوی، بومی و استعاری تلفیق‌می‌کند و گفتمان پایداری را از روایتی حماسی به تجربه‌ای انسانی و محلّی تقلیل‌می‌دهد. این پژوهش با برجسته‌سازی کارکرد دوگانۀ فضا، به درک عمیق‌تری از تعامل ادبیات پایداری و اقلیمی در بازتولید هویت و معنا کمک‌می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Dual Function of War Space in Islamic Revolution Literature: A Case Study of Behrooz Sepidnameh’s Poetry

نویسندگان [English]

  • Shirin Musavi 1
  • abbas baghenejad 2
  • forough jalili 3
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Urmia Branch
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Urmia Branch
3 professor assistant in Azad uni urmya
چکیده [English]

This study examined the dual function of space in the resistance poetry of Behrooz Sepidnameh, with a focus on the poetry collection ‘Az Zamin Baran’ (Rain from the Earth), analyzing how space is represented as a dual framework encompassing both the objective reality of war (physical space) and subjective, lived experiences (virtual and regional space). Drawing on Henri Lefebvre’s theory of the production of space (perceived, conceived, and lived spaces), Edward Soja’s spatial triad (emphasizing the concept of thirdspace), and Gaston Bachelard’s phenomenology (topoanalysis and intimate spaces), this study demonstrated that Sepidnameh’s poetry, as an example of regional resistance poetry (rooted in the geography of Ilam, Iran), simultaneously reflects, on the one hand, the battlefields of the Iran-Iraq War through tangible signs and the official discourse of resistance, and on the other hand, reconstructs the indigenous identity of Ilam by engaging with regional literature through nature, collective memory, and poetic imagination. The research methodology was based on qualitative content analysis employing semiotic and phenomenological approaches to explore the semantic and ideological layers of the text. The findings revealed that space in these poems functions as a dynamic, multilayered phenomenon that integrates the harsh reality of war with a spiritual, indigenous, and metaphorical world, thereby transforming the discourse of resistance from a purely epic narrative into a human-centered and localized experience. By highlighting the dual function of space, this study contributed to a deeper understanding of the interaction between resistance literature and regional literature in the reproduction of identity and meaning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Regional Literature
  • Resistance Literature
  • Bachelard
  • Soja
  • Space
  • Lefebvre

مراجع

الف. منابع فارسی
افروغ. عماد. (1374). «فلسفی‌اندیشی فضایی».  فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی. شمارۀ39. صص44-24.
اکو. امبرتو. (1389). نشانه‌شناسی. ترجمۀ پیروز ایزدی. تهران: ثالث.
اُژه. مارک. (1387). نا مکان‌ها. ترجمۀ منوچهر فرهمند. تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
بارت. رولان. (1385). اسطوره، امروز (گزیده‌ای از مجموعه مقالات اسطوره‌شناسی). ترجمۀ شیرین‌دخت دقیقیان. تهران: نشر مرکز.
باشلار. گاستون. (1401). بوطیقای فضا. ترجمۀ مریم کمالی. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
پارسا. سیّد احمد و رحیمی. منصور. (1400). «کارکرد مراقبتی- تنبیهی فضای زندان در زندان‌سروده‌های احمد شاملو؛ خوانشی گفتمانی و جامعه‌شناختی». شعرپژوهی. سال 29. شمارۀ 91. صص 37- 59.
توآن. یی-فو. (1396). فضا و مکان، دیدگاهی تجربی. ترجمۀ رسول سلیمانی و محسن سلیمانی. تهران: پرهام نقش.
جوان، جعفر؛ دلیل، سعید و سلمانی‌مقدّم، محمّد. (1392). «دیالکتیک فضا از منظر لوفور». مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال  سوم، شمارۀ 12، صص 1-17.
حاتمی‌نژاد، حجّت. (۱۳۹۹). «واکاوی مفهوم فلسفی فضا و فضامندی شهرها از منظر لوفور». مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، سال سوم، شمارۀ ۲ (پیاپی ۱۱)، صص 1-22.
رجبی، عرفان و سخنور، جلال. (1397)، «تکنیک‌های ادبی و ضرب‌آهنگ‌های زندگی روزمرّه به‌مثابۀ کردارهای تولید فضا در رمان (صفر کی) اثر دان دلیلو»، نقد زبان و ادبیات خارجی، دورۀ 15، شمارۀ 21، صص 179-198.
سپیدنامه. بهروز. (1387). از زمین باران. ایلام: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس.
سوجا. ادوارد. (1397). پسا کلان‌شهر. ترجمۀ نرگس خالصی‌مقدّم. تهران: علمی و فرهنگی.
شیعه، اسماعیل؛ بهزادفر، مصطفی و نامداریان، احمدعلی. (1396). «تدوین چهارچوب نظری منظر شهری به کمک نظریۀ تولید فضا و نیروهای مؤثّر بر منظر شهری». مطالعات شهری. دورۀ 6. شمارۀ ۲۴، صص 81-94.
طاهری، زهرا. (1396). «خانۀ پدری و پسافضا در خانۀ شن و مه»، نقد زبان و ادبیات خارجی، دورۀ14، شمارۀ 19، صص 233-257.
عاملی، سعید‌رضا. (1382). «دو جهانی شدن و آیندۀ جهان». کتاب ماه علوم اجتماعی. شمارۀ 69 و 70. صص 15- 28.
عبدی، صلاح‌الدین؛ نظری‌منظم، هادی و گلزار، ابوذر. (۱۳۹۳). «بازتاب عنصرِ مکان در ادبیات زندان مطالعه موردپژوهانه: (ورق‌پاره‌های زندان) بزرگ علوی و (یومیات الواحات) صنع‌الله ابراهیم»، کاوش‌نامۀ ادبیات تطبیقی، سال چهارم، شمارۀ ۱۴، صص 25-43.
فروزنده، محمّدرضا و منصوری، سیّد امیر. (1398). «تأمّلی بر مکان‌مندی صورت‌بندی اجتماعی در فضای شهری بر مبنای «جامعه‌شناسی فضا» گئورگ زیمِل؛ مطالعۀ موردی: خیابان انقلاب (حدّفاصل میدان انقلاب تا چهارراه ولیعصر)».  باغ نظر. سال شانزدهم، شمارۀ ۷۳، صص 65-76.
فوکو، میشل. (1378). مراقبت و تنبیه. مترجمان: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
لوفِور. هانری. (1395). تولید فضا. ترجمۀ محمود عبدالله‌زاده. تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
موسوی‌نیا، سیّد رحیم. (1396). «فضای روایت از شخصیت‌پردازی تا درک خواننده؛ نگاهی به نظریه‌های ساختارگرایان و پساساختارگرایان». نقد زبان و ادبیات خارجی. دورۀ 14. شمارۀ 19. صص 297-316.
هاروی. دیوید. (1399). فضاهای امید. ترجمۀ علیرضا جباری (آذرنگ). تهران: افکار.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز. (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمۀ هادی جلیلی. تهران: نی.
 
ب. منابع لاتین
 
Bachelard. Gaston. (2014). The poetics of space. Translated by Maria Jolas. New York: Penguin Books
Lefebvre, Henri. (1991). The Production of Space. Wiley-Blackwell.
Soja, Edward. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places. Blackwell Publishers.
ادبیات پایداری
دوره 17، شماره 33
اسفند 1404
صفحه 1-21

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار