مؤلّفه‌های ادب پایداری در رمان «الرّعب» اثر ایمن عتوم با رویکرد به ادبیات جنگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور

2 دانشگاه پیام نور

10.22103/jrl.2025.24943.3031

چکیده

موضوع جنگ به‌عنوان یکی از حوزه­های مهمّ ادب پایداری، از دیرباز تا کنون، یکی از اصلی­ترین موضوعات رمان­نویسان جهان بوده، و مسائل مربوط به آن، چشم­انداز گسترده­ای را فراروی هنر داستان­نویسی گشوده‌است. ادبیات جنگ، به‌طور کلّی، آثار ادبی است که مستقیم یا غیرمستقیم، صحنه­های جنگ، رزمندگان و درون­مایه­های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در فضای جنگی را توصیف‌می‌کند. در این میان، جنگ بیش از یک‌سال غزه که از (اکتبر2023م) و با عملیات طوفان الأقصی آغازگردید، یکی از مصیبت­بارترینو خونبارترین جنگ­های تاریخ معاصر جهان به‌شمارمی­رود. در این نوشتار به روش تحلیلی- توصیفی و در راستای مؤلّفه­های ادبیّات جنگ در دو حوزة ساختار و مضمون، رمان «الرّعب» اثر ایمن عتوم، رمان­نویس معاصر اردنی، بررسی‌شد. وی در این رمان، در سیمای یک نویسندة رئالیستی منتقد که راویِ برهه­ای از فضای جنگ غزه است؛ مقاومت یک‌سالة مردم آن در برابر تجاوز دشمنان صهیونیست را ترسیم‌کرده‌است. عتوم ضمن داشتن رویکرد انتقادمحور به جنگ و بیزاری از آن؛ نگاهی ارزش­محور به مقولة پایداری، مقاومت و دفاع از سرزمین داشته، و از روحیة استقامت و فداکاری مردم غزه تمجیدکرده‌است. رمان «الرّعب»، ضمن پرداختن به تمام جوانب جنگ غزه، فضایی حماسی و بی­نظیر از ایستادگی یک ملّت را به‌نمایش­گذاشته‌است. نویسنده با بازنمایی و برجسته­سازیِ اجزای ناخوشایندِ واقعیت جنگ، قصدداشته جامعه­ای سراسر مقاوم و ایستاده را ترسیم‌کند که فاجعة جنگ، صحنه­های زیبایی از فداکاری را در میان آنان رقم‌زده‌است. البته در ورای محاکات واقعیت جنگ، عتوم با مقدّم‌نمودن ایده بر فرم، در پیِ بیان مستقیم و عریان ایده­ها و مواضع فکری خویش است؛ زیرا فضای گفتمانی جنگ غزه، رسالتی اجتماعی برای نویسنده ایجادکرده‌است و وی داستان جنگ را به‌مثابة بخشی از دستگاه تبلیغی و ترویجی ارزش­ها دیده‌است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Components of Resistance Literature in the Novel “Al-Ru’b” by Ayman Otoom, with an Approach to War Literature

نویسندگان [English]

  • faroogh nemati 1
  • farahnaz masihi 2
1 Faculty member of Payame Noor University
2 Payame Noor
چکیده [English]

War, as one of the principal domains of resistance literature, has long been among the most central themes for novelists worldwide. Issues related to war have opened a vast horizon before the art of fiction writing. War literature generally encompasses literary works that directly or indirectly portray scenes of war, combatants, and the socio-political and economic themes emerging within wartime settings. In this regard, the more than year-long war in Gaza, which began in October 2023 with the “Al-Aqsa Flood” operation, is considered one of the most catastrophic and bloodiest conflicts in the contemporary history of the world. This study examined the novel “Al-Ru’b” (Horror) by Ayman Otoom, a contemporary Jordanian novelist, using a descriptive-analytical method and within the framework of the structural and thematic components of war literature. In this novel, Otoom depicts himself as a critical realist writer and narrator of a period of the Gaza war, portraying the year-long resistance of its people against Zionist aggression. Despite adopting an anti-war and critical perspective, Otoom approaches the concepts of steadfastness, resistance, and defense of the homeland from a value-oriented perspective, praising the spirit of endurance and sacrifice of the people of Gaza. While “Al-Ru’b” thoroughly addresses all aspects of the Gaza war, it presents a unique epic atmosphere showcasing the steadfastness of a nation. By representing and highlighting the unpleasant elements of wartime reality, the author aims to portray an entirely resistant and steadfast community in which the catastrophe of war has created profound scenes of sacrifice. Beyond the mimesis of the reality of war, Otoom prioritizes ideas over form, seeking a direct, explicit expression of his ideas and intellectual positions; for the discursive environment of the Gaza war imposes a social mission upon the author. Thus, he views the narration of war as part of a broader ideological and value‑driven apparatus.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resistance literature
  • War literature
  • Ayman Otoom
  • Gaza War
  • Al-Ru’b Novel

مراجع

قرآن کریم
آروین، شکوفه، دادور، ابوالقاسم؛ حسینی، مریم. (1398). «رمان جنگ در ایران از منظر حضور دیگری با تکیه بر آرای باختین». متن­پژوهی ادبی. شماره79. صص 31-53.
آقاجانی‌بیژنی، محمود. (1396). «جلوه­های ترس و اضطراب در رمان زمین سوخته». نقد ادبی. شماره37. صص 7-28.
اشهیون، عبدالمالک. (2011). العنوان فی الروایه العربیه. دمشق: دارالمحاکاه للدّراسات و النّشر و التوزیع.
برباری، شهیره؛ طویل، سعاد. (1401). «جمالیات التناص القرآنی فی روایه یا صاحبی السجن لأیمن العتوم (مقاربه سیمیائیة لعتبة العنوان)». مطالعات ادب اسلامی. دوره اول. شماره2. صص 19-44.
بشیری، محمود؛ آقاجانی‌کلخوران، سمیّه. (1395). «بررسی تطبیقی عنوان در رمان­های ادبیّات پایداری با تکیه بر رمان­های أمّ سعد و دا». متن­پژوهی ادبی. شمارۀ 68. صص 93-115.
بلاوی، رسول؛ حیاتی، مهوش. (1400). «واکاوی مضامین اجتماعی در شعر ایمن العتوم (مطالعه موردی: دیوان نبوءات الجائعین)». التنظیرات والنقد فی الأدب العربی. السنه الأولی. العدد3. صص 57-76.
بیرو، آلن. (1366). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمۀ باقر ساروخانی. تهران: کیهان.
حدّادی، محمّدحسین؛ منسوب‌بصیری، ایمان. (1403). «بررسی مقابله­ای ادبیات جنگ و ادبیات ضدّ جنگ با استناد به دفتر خاطرات جنگ در طوفان فولاد، اثر ارنست یونگر؛ و رمان در غرب خبری نیست، اثر اریش ماریا رمارک». نقد و ادبیات خارجی. دورۀ21. شمارۀ33 (پیاپی10). صص 239-257.
حسنیه، مسکین. (2013). «شعریه العنوان فی الشعر الجزائری المعاصر»رساله الدوکتوراه. جامعه وهران.
حسینی اسحق­آبادی، فاطمه؛ پارسانسب، محمد؛ بیات، حسین. (1400). «تأمّلی در رمان جنگ و تعریف آن». ادبیات دفاع مقدّس. دورۀ 5. شمارۀ 1. صص 15-30.
حسینی اسحق­آبادی، فاطمه؛ پارسانسب، محمد؛ بیات، حسین. (1400). «بررسی روایت مرگ در سه رمان جنگ با تکیه بر نظریة ژنت». کاوش­نامه. سال22. شمارۀ 48. صص 203-229.
حنیف، محمّد. (1388). مراحل خلق داستان. چاپ اوّل. تهران: حوزة هنری.
رشیدی­فرد، عطاءالله. (1383). «رمان جنگ (بر اساس ساختار رمان­های زمین سوختة احمد محمود و زمستان 62 اسماعیل فصیح)». استاد راهنما: محمد غلام. پایان‌نامۀکارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت معلّم تهران.
رکابیان، رشید؛ پادروند، مهدی؛ عزتی، محسن. (1403). «طوفان الأقصی و تأثیر آن بر بحران امنیتی و سیاسی اسرائیل». بحران­پژوهی جهان اسلام. سال11. شمارۀ 1 (32). صص 117-139.
سعیدی، مهدی. (1385). «رویکردهای عمدۀ ادبیات داستانی جنگ». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارۀ 7. صص 21-36.
سنگری، محمّدرضا. (1397). قلم­های قدبلند: سیری در ادبیات دفاع مقدس و مقاومت. چاپ اوّل. تهران: کانون اندیشة جوان.
شابی، ابوالقاسم. (1999). الدّیوان. بیروت: منشورات الأعلمی للمطبوعات.
شاهوردیانی، ناهید؛ دادور، ایلمیرا. (1399). «بازنمایی جنگ در ادب و هنر و در خاطره­نگاری سربازان در سنگر». پژوهش ادبیات معاصر جهان. دورۀ 25. شمارۀ 2. صص 494-513.
شعبان، بثینه. (1999). مئه عام من الروایه النسائیه العربیه. بیروت: دارالآداب.
صمّود، حمادی. (1995). الشعر العربی المعاصر فی تونس. معجم البابطین. ط1. بیروت: نشر عبدالعزیز مسعود البابطین.
فارسی، بهنام؛ صیادانی، علی. (1395). «نشانه­شناسی عناوین رمان سه­گانۀ نجیب محفوظ». مجله زبان و ادبیات عربی. شمارۀ 15. صص 157-182.
فرزندی‌اردکانی، عباسعلی. (1391). واکاوی خیزش­های اسلامی. چاپ اوّل. تهران: روایت فتح.
قلندری، یعقوب؛ محسنی، حسین. (1402). «نقش گفتمان مقاومت در نظم­سازی منطقه­ای؛ ظرفیت­ها و چالش­ها». بحران­پژوهی جهان اسلام. سال10. شمارۀ 4 (31). صص 67-89.
عالیشاهی، عبدالرضا. (1402). «عملیات طوفان الأقصی و کاربست پارادایم مقاومت در جهان اسلام». محیط­شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران. سال هفتم. شمارۀ 4. صص 167-209.
العتّوم، أیمن. (2024). الرُّعب (حکایه الحرب فی غزّه 2023-2024). ط1. الأردن- عمان: مؤسّسه الفرسان.
العرعیر، رفعت. (1395). غزه از بازگشت می­نویسد (مجموعه داستان­های کوتاه از پانزده نویسندة فلسطینی). چاپ اوّل. اصفهان: نشر آرما.
کافی، غلامرضا. (1381). دستی بر آتش. شیراز: نوید شیراز.
محمّدی منفرد، حسن. (1402). «بررسی نتایج عملیات طوفان­ الأقصی بر اساس دکترین نظامی رژیم صهیونیستی». محیط­شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران. سال هفتم. شمارۀ 3. صص173-201.
محنایه، ریاض. (1389). «گفتاری در ادبیات جنگ و ادبیات مقاومت». ترجمۀ سیّده زهرا حق­دوست. کتاب ماه ادبیات. شمارۀ 40. صص81-82.
مولودی، فواد. (1404). «تأملی زیباشناسانه در واقعیت و استعلای رمان جنگ». نقد و نظریة ادبی. سال دهم. شماره1. صص 5-26.
میرعابدینی، حسن. (1386). صد سال داستان­نویسی ایران. ج3و4. چاپ چهارم. تهران: چشمه.
نادری، مرثد؛ پیشوایی علوی، محسن. (2021). «روابط بینامتنی قرآن کریم در شعر أیمن العتوم». المؤتمر الدؤلی: القرآن الکریم واللغه العربیه. صص423-450.
المرکز الفلسطینی للإعلام. (2008). (الشاعر الدکتور أیمن العتوم یتحدّث عن أدب المقاومه والمشهد الشعری الثائر) www.palinfo.com
ادبیات پایداری
دوره 17، شماره 33
اسفند 1404
صفحه 48-66

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار