تحلیل گفتمان مقاومت در قرآن‌کریم، مبتنی‌بر نظریۀ فضاهای ذهنی (مطالعۀ موردی با محوریت تفسیر المیزان علّامه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشگاه خوارزمی. تهران. ایران

3 دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.22103/jrl.2025.25513.3058

چکیده

فضاهای ذهنی، یکی از مفاهیم بنیادین در نظریه­های زبان­­شناسی شناختی به‌شمارمی­آید. کاربست اصلی این نظریه، توضیح چگونگی پردازش معنا در ذهن انسان با هدف درک تعامل میان زبان، تفکر و شناخت است. نظریۀ فضاهای ذهنی، نخستین بار در سال 1985 توسّط ژیل فوکونیه، فیلسوف سوئیسی، برای حلّ برخی مشکلات زبان­­شناختی ارائه‌شد. این نظریه، بر شکل­گیری ساختارهای موقّت و پویا در ذهن انسان تأکیددارد تا نشان‌دهد شبکه­های معنایی و ساختارهای ذهنی مرتبط با آن، چگونه در تحلیل و درک معانی پیچیده، نقش اساسی ایفامی­کنند؛ بر همین اساس، پژوهش حاضر، به بررسی کارکرد این نظریه در تحلیل گفتمان قرآن‌کریم، حول مفاهیم مقاومت می­پردازد. در این راستا، پنج آیه از سوره­های حج، انفال و بقره در حوزۀ مفهومی مقاومت مؤمنان در برابر مشرکان انتخاب‌شده­‌است. در ادامه با بهره­گیری از روش توصیفی‌تحلیلی، واژگان منتخب در چهارچوب نظریۀ فضاهای ذهنی بحث و بررسی‌می‌شوند. تحلیل لایه­های معنایی مرتبط، در بافت آیات قرآن‌کریم و سنجش کارایی این نظریه در فهم عمیق­تر معانی آیات، از اهداف اصلی این پژوهش است. نتایج پژوهش نشان‌می­دهد، آیات الهی از راهبردهای مختلفی در ترسیم گفتمان مقاومت بهره‌می­گیرد که یکی از کارآمدترین آن‌ها، بهره­مندی از فضاسازی ذهنی در ترسیم دقیق­ مفاهیم مقاومت است. این پژوهش نشان‌می­دهد که نظریۀ فضاهای ذهنی، قادر است به‌عنوان رویکردی نوین، در تحلیل، تفسیر و ترجمۀ دقیق­تر و غنی­تر آیات الهی به‌کاربرود تا به‌عنوان ابزاری کارآمد، پیام الهی را به صورتی جامع و مؤثّر به مخاطب منتقل ­سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Discourse Analysis of Resistance in the Holy Qur’an Based on Mental Spaces Theory (A Case Study Centered on Tafsir al-Mizan by Allameh Tabataba’i)

نویسندگان [English]

  • peyvand safari 1
  • Soudabeh Mozaffari 2
  • Ahmad Kheyri 3
1 kharazmi university ,tehran. iran
2 Kharazmi University. tehran. iran
3 azad uni. tehran. iran
چکیده [English]

Mental spaces constitute one of the fundamental concepts in cognitive linguistic theories. The primary application of this theory is to explain how meaning is processed in the human mind, with the aim of understanding the interaction among language, thought, and cognition. Mental Spaces Theory was first proposed in 1985 by Gilles Fauconnier, a Swiss philosopher, to address certain linguistic problems. This theory emphasizes the formation of temporary and dynamic structures in the human mind to demonstrate how semantic networks and related mental structures play a fundamental role in analyzing and comprehending complex meanings. Accordingly, the present study examined the application of this theory in analyzing the discourse of the Holy Qur’an concerning the concepts of resistance. In this regard, five verses from Hajj, Anfal, and Baqarah Surahs were selected within the conceptual domain of believers’ resistance against polytheists. Subsequently, using a descriptive-analytical method, the selected vocabulary was examined within the theoretical framework of Mental Spaces Theory. The analysis of related semantic layers within the context of the Quranic verses and the assessment of the theory’s efficacy in achieving a deeper comprehension of the verses’ meanings constituted the primary objectives of this study. The findings indicated that divine verses employ various strategies in constructing resistance discourse, among which the utilization of mental space construction in accurately depicting the concepts of resistance proves to be most effective. This study demonstrated that Mental Spaces Theory can serve as an innovative approach in the analysis, interpretation, and more precise and enriched translation of divine verses, functioning as an effective tool to convey the divine message to the audience in a comprehensive and impactful manner.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Qur’an
  • Fauconnier
  • Mental Spaces
  • Resistance
اسودی، ‌علی. (1403). درآمدی بر رویکردهای زبان‌شناسی شناختی در قرآن‌کریم. تهران: دانشگاه خوارزمی
ایزوتسو، توشیهیکو؛ آرام، احمد. (1373). خدا و انسان در قرآن. ج1. دفتر نشر فرهنگ اسلامی. بازیابی از https://noorlib.ir/book/view/
پاکتچی، احمد؛ افراشی، آزیتا.(1399). رویکردهای معناشناختی در مطالعات قرآنی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
ر. پالمر، فرانک. (1366). نگاهی تازه به معناشناسی. ترجمۀ کورش صفوی. تهران: نشر مرکز.
ر. لوریا، الکساندر. (1391). زبان و شناخت. ترجمۀ حبیب‌الله قاسم‌زاده. تهران: ارجمند.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1403). رستاخیز کلمات. تهران: انتشارات سخن.
صفوی، کورش. (1383). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سوره مهر.
صفوی، محمدرضا. (1388‌). ترجمۀ قرآن بر اساس المیزان. چاپ ۱. قم: دفتر نشر معارف.
طباطبایی، محمّدحسین. (1374). ترجمۀ تفسیر المیزان. ترجمۀ محمّدباقر موسوی. ج ۱–۲۰. چاپ ۵. جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ قم دفتر انتشارات اسلامی.
فتحی ایرانشاهی، طیبه؛ پورابراهیم، شیرین؛ و همکاران. (1403). «بررسی آمیختگی استعاری (عشق) در کتاب (فقه العشق) اثر یوسف زیدان براساس نظریۀ فوکونیه و ترنر». لسان مبین. شمارۀ ۵۵، صص ۱-۲۴.
فوکونیه ژ، ترنر م. (2001). چگونه می‌اندیشیم (آمیزۀ مفهومی و پیچیدگی‌های پنهان ذهن). تهران: نشر آگاه.
قائمی‌نیا، علیرضا. (1389). بیولوژی نص (نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ــــــــــــــــ . (1396). استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآنی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ــــــــــــــــ . (1390). معناشناسی شناختی قرآن. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ــــــــــــــــ . (1402). معناشناسی ۲. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.