جُستاری در مؤلفه‌های ادبیات پایداری ایران باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور تهران ایران

10.22103/jrl.2025.25496.3057

چکیده

مبارزه با ظلم و ستم؛ و پایداری در برابر آنچه داشته‌های مادّی و معنوی انسان‌ها را به‌مخاطره‌می‌اندازد، امری نوظهور نیست و در فطرت و باورهای فکری و دینی ایرانیان از گذشته‌های دور ریشه‌دارد. هرچند شرایط سیاسی و اجتماعی و حاکمیت‌های ضعیف در دوره‌های مختلف، از تبلور ملّی آن مانع‌شده‌است ولی متون به‌جامانده از دوره‌های مختلف، حکایت از روح ظلم‌ناپذیر و سلحشور ایرانیان دارد. این پژوهش، تلاشی است برای اثبات این گزاره در میراث مکتوب ایرانیان؛ یعنی متون به‌جامانده از ایران باستان. ایران از گذشته‌های بسیار دور با جنگ‌ها و ناآرامی‌های زیادی روبه‌رو بوده‌است و به همین علّت مردم این کشور همواره زیر فشار بوده‌اند و برای نگهداشت سرزمین و فرهنگ کهن خود، به‌سختی مبارزه و پایداری‌کرده‌اند. علاوه‌بر جنگ‌های سرزمینی، اعتقادات دینی باستان و تفکّر مبتنی بر دوگانه‌هایی چون اهورا‌مزدا و اهریمن، خیر و شر، نور و ظلمت و... بستر قابلی برای تجلّی روح مقاومت دربرابر مفاهیمی که آن را شرّ و ظلمت و بدی می‌دانستند، فراهم‌کرده‌است. از مهم‌ترین متون به‌جامانده از این دوران می‌توان به اوستا، کتیبة بیستون، یادگار زریران، نامة تنسر و کارنامة اردشیر بابکان ‌اشاره‌کرد. در این پژوهش به شیوة توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌‌ای، مؤلّفه‌های پایداری در این متون استخراج‌شد که نتایج آن حاکی از وجود نشانه‌های قوی از روح پایداری و مقاومت دربرابر عوامل تهدیدکنندة فرهنگی و سرزمینی، متناسب با زمانه و زمینه‌های فکری و دینی و محیطی انسان‌های دورة باستان است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Inquiry into the Components of Ancient Iranian Resistance Literature

نویسنده [English]

  • fateme shekardast
Assistant Professor of Persian Language and Literature at Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The fight against oppression and injustice, and resistance in the face of threats to the material and spiritual assets of human beings, is by no means a recent phenomenon; rather, it is deeply rooted in the innate disposition and the intellectual and religious beliefs of Iranians since ancient times. Although in various historical periods, political and social conditions, and weak governing structures have hindered the emergence of its national manifestation, extant texts from different eras attest to the indomitable and valiant spirit of the Iranian people. This study sought to substantiate this proposition within the written heritage of Iranians, namely the surviving texts from ancient Iran. From very early times, Iran has been confronted with numerous wars and upheavals; consequently, its people have continually lived under pressure and have struggled persistently to preserve their land and ancient culture. In addition to territorial conflicts, ancient religious beliefs and a worldview grounded in dualistic concepts, such as Ahura Mazda and Ahriman, good and evil, light and darkness, and so forth, provided a fertile context for the manifestation of a spirit of resistance against notions perceived as evil, darkness, and wrongdoing. Among the most significant surviving texts of this period are the Avesta, the Behistun Inscription, Yadgar-e Zariran (The Memorial of Zarir), Letter of Tansar, and Karnameh-ye Ardashir-e Babakan (The Book of the Deeds of Ardashir, Son of Babak). Employing a descriptive–analytical method and drawing upon library-based sources, this study extracted the components of resistance embedded in these texts. The findings indicated the presence of strong markers of a spirit of endurance and resistance against factors threatening cultural and territorial integrity, in ways that correspond to the historical context and the intellectual, religious, and environmental frameworks of people in ancient times.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resistance Literature
  • Avesta
  • Karnameh-ye Ardashir-e Babakan
  • Ancient Texts
  • Yadgar-e Zariran
آسانا، جاماسب. (1371). متون پهلوی. ترجمۀ سعید عریان، تهران: چشمه.
آموزگار، ژاله. (1387). زبان فرهنگ اسطوره(مجموعه مقالات). تهران: معین.
اطمینانی، عباس. (1384). «بررسی کارکردهای زبان شاعران انقلاب اسلامی». نامۀ پایـداری(مجموعه مقالات اوّلین کنگرۀ ادبیات پایداری)، به اهتمام احمد امیری خراسانی، کرمان: بنیاد حفظ آثـار و نشـر ارزش‌هـای دفاع مقدّس.
امیری خراسانی، احمد؛ و احسانی، عبدالحمید. (1393). «مؤلّفه‌های پایداری در اشعار فارسی علّامه اقبال لاهوری»، مجله ادبیات پایداری،  شمارۀ11. صص1-24.
بویس، مری. (1376). تاریخ کیش زرتشت اوائل کار. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: تـوس.
بهار، محمّدتقی(ملک‌الشّعرا). (1356). سبک‌شناسی، ج1، تهران: امیرکبیر.
پورداود، ابراهیم. (1381). ویسپرد. تهران: اساطیر.
ــــــــــــــ . (1380). یسنا. تهران: اساطیر.
ــــــــــــــ . (1377). یشت‌ها. تهران: اساطیر.
ــــــــــــــ . (1384). گات‌ها. تهران: اساطیر.
ترابی، ضیاءالدین. (۱۳۸۴). شکوه شقایق: نقد و بررسی شعرهای دفاع مقدّس. قم: انتشارات سماء قلم.
ـــــــــــــــ . (1389). آشنایی با ادبیات مقاومت جهان. تهران: بنیـاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس.
تفضّلی، احمد. (1383). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: سخن.
جلالی نایینی، محمدرضا. (1372). ریگ ودا. تهران: قطره.
جهانگرد، فرانک. (1395). «تحلیل سیر تکوینی تعاریف ادبیات پایداری در ایران»، مجله ادبیات پایداری، شمارۀ14، صص 61-78.
چهرقانی، رضا. (1396). «ادبیات پایداری در ایران؛ بازشناسی مؤلّفه‌ها، فرصت‌ها و چالش‌ها»، ادبیات پارسی معاصر، دورۀ 7، شمارۀ2، صص 1-33.
حسینی‌شعار، سیّده الهه؛ رضایی، صدیقه؛ و شهسواری، غلامرضا. (1398). «جلوه‌های ادبیات پایداری در داستان کاوه و ضحاک شاهنامه»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدّس، دورۀ 5، شمارۀ1، صص 9-31.
ذبیح‌نیا عمران، آسیه؛ و یگانه‌مهر، حسین. (1392). «مؤلّفۀ پایداری و بیداری در قیام کاوه آهنگر». مجموعه مقالات همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی. صص 801- 810.   SID. https://sid.ir/paper/856289/fa
رضایی باغ‌بیدی، حسن. (1377)، «سوشیانت در اوستا». مجله مقالات و بررسی‌ها، دورۀ 64، پیاپی 1112، صص 103-114.
سرکاراتی، بهمن. (1378). بازشناسی بقایای افسانۀ گرشاسب در منظومه‌های حماسی ایران. تهران: قطره.
سنگری، محمدرضا. (1403). ادبیات پایداری (تعاریف، گونه‌ها، گستره). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
شکری، غالی. (1361). ادب مقاومت. ترجمۀ محمّدحسین روحانی، چاپ اوّل، تهران: نشر نو.
شیرشاهی، افسانه. (۱۳۹۰). شعر مقاومت و دفاع مقدّس. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
صرفی، محمّدرضا. (1393). «گسترة ادبیات پایداری»، مجله ادبیات پایداری کرمان، سال6، شمارة 10، صص207-237.
قاسم‌زاده، بهجت؛ و حسام‌عارفی، فرزاد. (1391)، «مقایسۀ جلوه‌های پایداری در حماسۀ دینی یادگار زریران و گشتاسب‌نامۀ دقیقی». مجله ادبیات پایداری کرمان، دورۀ3، شمارۀ 5-6، صص343-361.
کافی، غلامرضا. (1388). «ویژگی‌های مشترک شعر مقاومت در ادبیات ایران و جهان»، نامة پایداری (مجموعه مقالات)، به اهتمام   احمد امیری خراسانی، تهران: بنیاد حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس.
ــــــــــــــ  . (1400 ). «پیشنهادی برای رج‌بندی گروه- مؤلّفه‌های ادبیات پایداری»، مجله ادبیات پایداری کرمان، سال13، شمارۀ 24، صص137-167.
کای بار، آسموسن؛ و بویس، مری. (1386). دیانت زرتشتی. ترجمۀ فریدون وهمن، تهـران: ثالث.
لوکوک، پی‌یر. (1389). کتیبه‌های هخامنشی. ترجمۀ نازیلا خلخالی، تهران: فرزان روز.
مجتبائی، فتح‌الله. (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان. تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.
مشکور، محمّدجواد. (1369). کارنامۀ اردشیر بابکان. تهران: دنیای کتاب.
مینوی، مجتبی. (۱۳۵۴). نامة تنسر به گشنسپ. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
نامه پایداری(1388)، مجموعه مقالات(1 تا 6) ، گردآونده احمد امیری خراسانی، تهران: بنیاد حفظ و نشر آثار دفاع مقدس
همایی، جلال‌الدین. (1375). تاریخ ادبیات ایران. تهران: هما.
 
پایگاه اینترنتی:
بی‌نام، خبرگزاری میراث فرهنگی، «متن کامل کتیبه بیستون»، https://web.archive.org/web/20140201224334/http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=85356    ،تاریخ بارگذاری ۱۳۸۵/۴/۲۲، تاریخ مشاهده: 15 مرداد 1403.