جریان‌ ‌شناسی ادبیات پایداری در ایران باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد.

10.22103/jrl.2025.25537.3059

چکیده

جریان پایداری و متون برآمده از این جریان در ایران باستان (در اشکال مختلف)، جریانی چندوجهی و ریشه‌دار در تاریخ و فرهنگ این سرزمین است که صرفاً مجموعه‌ای از آثار پراکنده نیست بلکه منظومه‌ای منسجم از ارزش‌ها، باورها و الگوهای رفتاری بوده که در قالب‌های گوناگون ادبی و روایت­های ژرف از اسطوره تا حماسه و متون دینی، بازتاب یافته‌است. این پژوهش، با هدف بازشناسی مؤلفه‌های اساسی این جریان و عوامل مؤثّر در شکل‌گیری آن، به بررسی نقش اسطوره‌ها، باورهای دینی، ساختار اجتماعی و سیاسی جامعه و تهاجمات خارجی در تکوین ادبیات پایداری پیش از اسلام می‌پردازد. همچنین از طریق تحلیل جریان‌شناسی ادبیات پایداری در دورۀ باستان، نقش نهادهای ادبی، رسانه‌ها و شرایط اجتماعی-سیاسی بررسی‌شده‌است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که چگونه جریان‌های ادبیات پایداری قبل از اسلام در ایران شکل گرفته‌اند و چه مؤلفه‌های اجتماعی، فرهنگی و تاریخی در این فرآیند مؤثّر بوده‌اند. روش این پژوهش، توصیفی-تحلیلی (تحلیل محتوای مضمونی) با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و متون گزارش‌شده از ایرانِ قبل از اسلام است. یافته ­های این تحقیق نشان‌می‌دهد چگونه ادبیات پایداری به‌عنوان ابزاری برای حفظ هویت ملّی، پاسداشت اعتقادات دینی و باورهای اخلاقی، انسجام اجتماعی و مقاومت دربرابر ظلم و استبداد عمل کرده و مضامین و نمادهای آن، الهام‌بخش نسل‌های بعدی در دوره‌های تاریخی بعد شده‌است. ادبیات پایداری پیش از اسلام، نه‌تنها میراثی ارزشمند از نظر ادبی و هنری است بلکه سندی بر پویایی و مقاومت فرهنگ ایرانی دربرابر چالش‌های گوناگون است. این ادبیات، با ارائۀ الگوهای قهرمانی، نمادهای ملّی و ارزش‌های اخلاقی، به شکل‌گیری هویت ایرانی کمک کرده و الهام‌بخش نسل‌های بعدی در دوره‌های تاریخی پسین شده‌است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Literary Currents of Resistance Literature in Ancient Iran

نویسنده [English]

  • farideh Davoudimoghadam
shahed university
چکیده [English]

Objective: The resistance current and the texts emerging from it in ancient Iran (in its various forms) constitute a multifaceted and deeply rooted phenomenon in the history and culture of this land. It is not merely a collection of scattered works; rather, it represents a coherent system of values, beliefs, and behavioral patterns reflected in various literary forms and profound narratives ranging from myth to epic and religious texts. This study aimed to identify the fundamental components of this current and the factors contributing to its formation by examining the role of myths, religious beliefs, socio-political structures, and foreign invasions in the development of pre-Islamic resistance literature. Furthermore, by analyzing the currents of resistance literature in ancient Iran, the study explored the roles of literary institutions, media, and socio-political conditions. The study sought to address the central question: How did the currents of resistance literature in pre-Islamic Iran take shape, and which social, cultural, and historical factors influenced this process?
Methods: This descriptive-analytical study was conducted using thematic content analysis based on library sources and documented texts from pre-Islamic Iran.
Results: The findings revealed how resistance literature functioned as a means of preserving national identity, safeguarding religious beliefs and moral values, fostering social cohesion, and resisting oppression and tyranny. Its themes and symbols served as a source of inspiration for subsequent generations in later historical periods.  

کلیدواژه‌ها [English]

  • Analysis of the currents of resistance literature
  • Ancient Iran
  • Myth
  • Epic
  • National identity
آموزگار، ژاله. (1374). تاریخ اساطیری ایران. چاپ اوّل. تهران: انتشارات سمت.
ـــــــــــ . (۱۳۹۲). یادگار زریران. تهران: معین.
ابراهیم‌پور، فرهاد. (1398). «روش‌شناسی (جریان شناسی) به‌مثابۀ دانشی میان‌رشته‌ای مبتنی بر پارادایم علم اسلامی». نشریۀ تحقیقات بنیادین علوم انسانی. سال پنجم. شمارۀ3. صص 133- 173.
ابوالقاسمی، محسن. (1373). تاریخ زبان فارسی. چاپ اوّل. تهران: سمت.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1393). اسطورۀ بیان نمادین. چاپ اوّل. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
انوری، حسن. (1393). فرهنگ سخن. تهران: انتشارات سخن.
اوشیدری، جهانگیر. (1383). دانشنامۀ مزدیسنا: واژه‌نامۀ توضیحی آیین زرتشت. چاپ سوم. تهران: نشر مرکز.
بنونیست، امیل. (۱۳۵۴). دین ایرانی بر پایۀ متن‌های مهمّ یونانی. ترجمۀ بهمن سرکاراتی. چاپ دوم. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بویس، مری. (۱۳۸۹). نوشته‌ها و ادب پارتی. تاریخ ایران کمبریج. از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. جلد سوم. ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.
بهار، محمّدتقی. (۱۳۷۹). ترجمۀ چند متن پهلوی. به کوشش محمّد گلبن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بهار، مهرداد. (1384). از اسطوره تا تاریخ. گردآوردۀ ابوالقاسم اسماعیل‌پور. چاپ چهارم. تهران: نشر چشمه.
ـــــــــــ . (1387). پژوهشی در اساطیر ایران. کتایون مزداپور. چاپ هفتم. تهران: انتشارات آگه.
پورداوود، ابراهیم. (1356). یشت‌ها. به کوشش بهرام فرّه‌وشی. چاپ سوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن. (1388). تاریخ ایران قبل از اسلام. تهران: انتشارات الهام.
تفضّلی، احمد. (۱۳۷۶). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار. تهران: سخن.
چهرقانی برچلویی، رضا. ( 1383). «تأمّلی در نسبت پایداری و ادبیّات». نشریۀ شعر. شمارۀ 35. صص29-25.
خسرو پناه، عبدالحسین( 1388). جریان‏شناسى فکرى ایران معاصر. قم: مؤسسه فرهنگى حکمت نوین اسلامى.
دهخدا، علی‌اکبر. (1383). لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ده‌بزرگی، ژیلا. (1388). مضامین حماسی در متن‌های ایران باستان و مقایسۀ آن با شاهنامۀ فردوسی. چاپ اوّل. تهران: امیرکبیر.
راوندی، مرتضی. (1357). تاریخ اجتماعی ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
رزمجو، حسین. (1381). قلمرو ادبیّات حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رضی، هاشم. (1382). دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زردشت. تهران: سخن.
زرشناس، زهره. (۱۳۸۴). میراث ادبی روایی در ایران باستان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1378). روزگاران. تهران: سخن.
گری، لوئیس هربرت. (۱۳۸۲). هخامنشیان و دین زرتشت. ترجمۀ حسین حیدری. نشریۀ رشد آموزش تاریخ. شمارۀ 12. صص22-29.
سنگری، محمّدرضا. (1389). ادبیات دفاع مقدّس. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس.
شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا. (1352). «انواع ادبی و شعر فارسی». نشریۀ خرد و کوشش. شمارۀ 11 و 12. صص 96-119.
صفا، ذبیح‌الله. (۱۳۳۳). حماسه‌سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.
غیبی، بیژن. (۱۳۹۰). فردوسی و شاهنامه‌سرایی (یادگار زریران). تهران: فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
کافی، غلامرضا. (1388). «ویژگی‌های مشترک شعر مقاومت در ادبیات ایران و جهان». کتاب‌نامۀ پایداری. دانشگاه شهید باهنر کرمان.
کزازی، میرجلال‌الدّین. (1393). رؤیا. حماسه. اسطوره. تهران: مرکز.
نولدکه، تئودور. (۱۳۵۷). حماسۀ ملّی ایران. ترجمۀ بزرگ علوی. تهران: سپهر.
نیبرگ، هنریک ساموئل. (۱۳۵۹). دین‌های ایران باستان. ترجمۀ سیف‌الدین نجم‌آبادی. چاپ سوم. تهران: مرکز ایرانی مطالعۀ فرهنگ‌ها.
قریب، بدرالزّمان. (۱۳۸۶). مطالعات سغدی. به کوشش محمّد شکری فومشی. تهران: طهوری.
هینلز، جان. (1388). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ احمد تفضّلی و ژاله آموزگار. چاپ اوّل. تهران: چشمه.
یاحقّی، محمّدجعفر. (۱۳۶۹). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی و سروش.