بازنمایی مفهوم شهادت در شعر قیصر امین‌پور با رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی: مطالعه موردی بر مجموعه تنفس صبح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته دکتری زبان و دکتری ادبیات فارسی، مدرس دانشگاه فرهنگیان

چکیده

شهادت به‌عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در گفتمان انقلاب اسلامی و ادبیات دفاع مقدّس، جایگاهی ویژه در ساختار فرهنگی و هویتی جامعۀ ایران دارد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی، به بررسی نحوۀ بازنمایی این مفهوم در مجموعه شعر «تنفس صبح» اثر قیصر امین‌پور می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، تحلیل نشانه‌های زبانی، تصویری و بینامتنی مرتبط با شهادت و تبیین چگونگی معناپردازی آن‌ها در تعامل با رمزگان‌های فرهنگی، حافظۀ جمعی و گفتمان‌های غالب دوران جنگ تحمیلی ­است. روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر تحلیل نشانه‌شناختی فرهنگی است که با تمرکز بر نمونه‌های شعری منتخب از مجموعه مذکور انجام‌شده‌است. یافته‌ها نشان‌می‌دهد که امین‌پور با بهره‌گیری از نشانه‌هایی چون نور، خون، پرواز، گل، عاشورا و کربلا، به خلق نظامی معنایی دست‌زده‌است که در آن، شهادت به‌عنوان یک نشانۀ‌ فرهنگی چندلایه، واجد معناهای دینی، ملّی، انسانی و زیبایی‌شناختی است. این نشانه‌ها در بستر فرهنگی خاص دهه‌های نخست پس از انقلاب، به بازتولید و تثبیت گفتمان شهادت در حافظه فرهنگی مخاطب کمک‌کرده‌اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که شعر امین‌پور نه‌تنها بازتاب‌دهندۀ‌ فرهنگ شهادت است، بلکه در فرایند بازنمایی، به بازآفرینی آن نیز می‌پردازد. این بازنمایی با فاصله‌گیری از زبان رسمی و تبلیغاتی و با تکیه بر زبان شاعرانه، استعاری و انسانی، تصویری ماندگار و تأثیرگذار از شهادت ارائه‌می‌دهد؛ تصویری که همزمان در سطوح ادبی، فرهنگی و اجتماعی قابل‌تحلیل و تأمّل­است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Representation of the Concept of Martyrdom in the Poetry of Qeysar Aminpour with a Cultural Semiotics Approach: A Case Study of Morning Breath

نویسنده [English]

  • seyed mehdi mousavi nia
PhD in Persian Language and Literature, Lecturer at Farhangian University
چکیده [English]

Objective: Martyrdom, as one of the foundational concepts in the discourse of the Islamic Revolution of Iran and in the literature of Sacred Defense, occupies a distinctive position within the cultural and identity structure of Iranian society. Employing the cultural semiotics approach, the present study examined the representation of this concept in Morning Breath, a poetry collection by Qeysar Aminpour. The primary objective of the study was to analyze the linguistic, visual, and intertextual signs associated with martyrdom and to elucidate how these signs generate meaning through interaction with cultural codes, collective memory, and the dominant discourses of the Iran-Iraq war.
Methods: The study adopted a qualitative research design based on cultural semiotic analysis, focusing on selected poems from the Morning Breath poetry collection.
Results: The findings revealed that Aminpour constructs a semantic system through the use of signs such as light, blood, flight, flowers, Ashura, and Karbala, in which martyrdom functions as a multilayered cultural sign imbued with religious, national, humanistic, and aesthetic meanings. These signs, situated within the particular cultural context of the early post-revolutionary decades, contribute to the reproduction and consolidation of the discourse of martyrdom in the audience’s cultural memory.
Conclusions: The findings suggested that Aminpour’s poetry not only reflects the culture of martyrdom but also actively participates in its reconstruction through the very process of representation. By departing from official and propagandistic language and relying instead on poetic, metaphorical, and humanistic expression, his poetry presents an enduring and influential image of martyrdom, one that invites analysis and reflection simultaneously on literary, cultural, and social levels.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sacred Defense Literature
  • Morning Breath
  • Cultural Memory
  • Martyrdom
  • Qeysar Aminpour
  • Cultural Semiotics
الف. منابع فارسی
آسمن، یان. (۱۳۹۰). حافظۀ فرهنگی. ترجمۀ حسن افشار. تهران: نشر مرکز.
آذرپیک، آرش. (۱۳۹۵). «تحلیل نشانه‌شناسی فرهنگی در ادبیات معاصر».  زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ (97). صص 45-67.
اطهری نیک­عزم، مرضیه، سیفی، طیبه. (1404). «تحلیل نشانه­معناشناختی سروده­های اربعین: از پیاده­روی تا مقاومت». ادبیات پایداری، شماره (32). صص 89 ـ 108.
امین‌پور، قیصر. (1387). تنفس صبح. تهران: سروش.
بارت، رولان. (۱۳۵۶). امپراتوری نشانه‌ها. ترجمۀ‌ شاهرخ مسکوب. تهران: انتشارات توس.
بهداروند، ارمغان؛ حسینی‌کازرونی، سیّداحمد و حمیدی، سیّدجعفر. (۱۳۹۶). «بررسی نقش رویدادهای اجتماعی در انتخاب درونمایه‌های شعر قیصر امین‌پور» شمارۀ (31). تحقیقات ادبی، صص 78-94.
بهنام، علیرضا. (۱۴۰۴). نشانه‌شناسی شعر. تهران: ایران کتاب.
حسن‌زاده میرعلی، عبدالله و کنعانی، ابراهیم. (۱۴۰۰). «بررسی الگوی نشانه-معنا‌شناسی گفتمانی در شعر قیصر امین‌پور». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان. شمارۀ (2). صص 115-136.
حنیفی، میثم، حسنی اسرار، قادر. (1401). «عاشورا در شعر معاصر افغانستان(مطالعۀ موردی: عبدالقهار عاصی)». ادبیات پایداری، شماره (26) صص 103 ـ 126.
حیدری، مریم. (۱۳۹۵). نظریه‌های نشانه‌شناسی و کاربرد آن در ادبیات. تهران: نشر دانشگاهی.
ذاکری، مریم. (۱۴۰۱). «نگاهی به مقولۀ‌ ایثار و شهادت در شعر قیصر امین‌پور». فصل­نامۀ ادبیات مقاومت، شمارۀ (12). صص 10-30.
ذوالفقاری، علی. (۱۳۹۴). بازنمایی شهادت در شعر انقلاب اسلامی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
راندویر، هارری. (۱۳۸۳). نشانه‌شناسی فرهنگی. ترجمه‌ فریبا فقیهی. تهران: نشر مرکز.
رستمی، مهدی. (۱۳۹۸). «تحلیل نشانه‌شناختی مفاهیم مقاومت در شعر دفاع مقدّس». فصل­نامۀ نقد ادبی معاصر. شمارۀ (98). صص 38-60.
سپیدکار، مریم. (۱۴۰۳). «تجلّی مفاهیم شهید و شهادت در شعر شاعران انقلاب اسلامی». مجلۀ رشد، شمارۀ (3). صص25-40.
شعیری، حمیدرضا. (۱۴۰۴). نشانه- ‌معناشناسی ادبیات: الگوی مطالعه نظام‌های گفتمانی ادبی. تهران: انتشارات سخن.
شعیری، حمیدرضا؛ محمودی بختیاری، بهروز و سبزواری، مهدی. (۱۴۰۲). فرهنگ توضیحی جهان نشانه و معنا. تهران: نشر لوگوس.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (۱۳۸۸). موسیقی شعر. تهران: نشر سخن.
صادقی، نرگس. (۱۳۹۷). «شعر قیصر امین‌پور از منظر پدیدارشناسی». نشریۀ علمی دانشگاه آزاد اسلامی. شمارۀ (18). صص 29 ـ50.
غنی‌پور ملکشاه، احمد؛ محسنی، مرتضی و حقیقی، مرضیه. (1394). «دگردیسی منطق گفت‌وگویی در اشعار قیصر امین‌پور: از آرمان‌گرایی تا درون‌گرایی». متن‌پژوهی ادبی. شمارۀ (64). صص 165-188.
 قاسمی،فرزانه، رضایی، محمود. (۱۳۹۸). «بازتاب گفتمان شهادت در شعر دفاع مقدّس با تأکید بر آثار قیصر امین‌پور. مجله رشد، شماره(87). صص42 ـ63
کریستوا، ژولیا. (۱۳۶۰). بینامتنیت و نشانه‌شناسی. ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: نشر نی.
لوتمان، یوری. (1390). نشانه‌شناسی فرهنگی: مطالعه مناسبات بینافرهنگی. ترجمۀ تینا امراللهی. تهران: نشر فرهنگ.
لوتمان، یوری. (۱۳۷۹). ساختار متن هنری. ترجمۀ‌ فریبا فقیهی. تهران: نشر مرکز.
نصر، سیّد حسین. (۱۳۸۵). اسلام و هنر. ترجمه‌ ان‌شاالله رحمتی. تهران: حکمت.
نیک‌پی، زهرا، محمدی‌نژاد، صادق.  (۱۴۰۰). «تحلیل نشانه‌شناختی تصویر آینه در شعر پایداری قیصر امین‌پور»، اورمزد، شماره (61). صص 87 ـ109.
هژبر، منیرالسّادات. (۱۴۰۴). «مختصات زبانی و ادبی شعر قیصر امین‌پور». مجله رشد، شمارۀ (124). صص 112-137.
یوسفی، الهام. (۱۴۰۳). «تأثیر نشانه‌شناسی فرهنگی بر آموزش شعر فارسی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران.
 
 
 
ب. منابع لاتین
 
Bakhtin, M. M. (1981). The Dialogic Imagination: Four Essays. (M. Holquist & C. Emerson, Trans.). University of Texas Press.
 Bakhtin, M. M. (1986). Speech Genres and Other Late Essays. (V. McGee, Trans.). University of Texas Press.
 Genette, G. (1997). Palimpsests: Literature in the Second Degree. University of Nebraska Press.