تحلیل آیکونولوژیک یادمان شهید خرّازی در شهر اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه هنر، دانشگاه حضرت معصومه، قم، ایران

2 استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان.

چکیده

یادمان‌ شهدا، نمادی از ارزش‌، آرمان‌های شهدا و نقش ایشان در فرهنگ و جامعۀ معاصر است و نشان‌دهندۀ معانی عمیق فرهنگی و تاریخی ایران‌ هستند. بازتولید این معانی در هنر معاصر، نشان‌دهندۀ اندیشه‌ورزی هنرمندان است. با وجود اهمیت این آثار، اندیشه‌ورزی در آن‌ها کمتر تحلیل‌شده‌است. هدف این پژوهش، بررسی معنای یادمان شهید خرّازی در اصفهان است. این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و به‌عنوان یک مطالعۀ موردی انجام‌شد. فرایند تحقیق، در دو محور اصلی انجام‌گرفت: 1. مشاهده و تحلیل شیوۀ طراحی یادمان 2. خوانش معانی نمادین عناصر بصری از طریق مطالعۀ منابع اسنادی و کتابخانه‌ای. فرایند تفسیر و تحلیل داده‌ها، با رویکرد آیکونولوژی انجام‌شد تا فهم چندلایۀ معانی بصری، حاصل‌گردد. براین‌اساس، یافته‌های پژوهش در دو بخش ارائه‌شد: 1. تحلیل طراحی یادمان: هم‌نشینی عناصر بصری، نشان‌دهندۀ نحوۀ بیان جاودانگی و تداوم ارزش‌ها در چارچوب طراحی و فرم یادمان است. 2. تحلیل معنای نمادین عناصر بصری: نور خورشید، شکل هشت‌گوش و عنصر آب به‌عنوان نمادی از زایش میترا و طلوع خورشید در سطح اسطوره‌ای تعبیرمی‌شود؛ و ازمنظر آموزه‌های دینی-اسلامی، ظهور نور با ذات باری تعالی و ارتباط شهید با آن قابل‌تفسیر است. نتایج این پژوهش، نشان‌داد که ترکیب هماهنگ عناصر بصری یادمان شهید خرّازی، بازتولید معنایی چندلایه است؛ از یک‌سو، نمادهای اسطوره‌ای مربوط به زایش و طلوع خورشید و از سوی دیگر، تفسیرهای دینی-اسلامی که نور را به تعلّق شهید به ذات مقدّس و ارتباط او با آن پیوندمی‌دهد. بازنمایی‌ها نشان‌داد که یادمان‌ها با تکیه بر نمادها، هویت شهری و معنای فرهنگی- تاریخی، ایران را به‌شکل نوآورانه و تفکر-ورزانه در هنر معاصر بازتاب‌می‌دهند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Iconological Analysis of the Martyr Kharrazi Memorial in Isfahan

نویسندگان [English]

  • sahel erfanmanesh 1
  • Sakine khatoon Mahmoodi 2
1 department of Art, Hazrat-e Ma’soumeh University, Qom
2 , University of Sistan and bluchestan, Faculty of Art and Architecture, Assistant Professor
چکیده [English]

Objective: Martyrs’ memorials symbolize the values and ideals of martyrs, as well as their role in contemporary culture and society. They also embody the profound cultural and historical meanings embedded in Iranian civilization. The reproduction of these meanings in contemporary art reflects the intellectual and conceptual engagement of artists. Despite the significance of such monuments, the underlying conceptual frameworks informing their design have received limited scholarly attention. Accordingly, the present study aimed to investigate the meaning of the Martyr Kharrazi Memorial in Isfahan.
Methods: This study adopted a descriptive-analytical approach and was conducted as a case study. The research process was carried out along two main axes: (1) observation and analysis of the memorial’s design method, and (2) interpretation of the symbolic meanings of its visual elements through documentary and library-based research. The process of data interpretation and analysis was performed within the framework of iconology to achieve a multilayered understanding of the visual meanings embedded in the monument.
Results: The findings are presented in two sections. First, the analysis of the memorial’s design demonstrated that the juxtaposition of visual elements articulates the concepts of eternity and the continuity of values through the monument’s formal composition and design. Second, the analysis of the symbolic meanings of the visual elements indicated that sunlight, the octagonal shape, and the element of water signify the birth of Mithra and the rising sun at the mythological level. From the perspective of Islamic religious teachings, the manifestation of light is interpreted as an expression of the Divine Essence and as a symbol of the martyr’s spiritual connection with God.
Conclusions: The results of this study revealed that the harmonious integration of the visual elements in the Martyr Kharrazi Memorial regenerates a multilayered semantic structure. On the one hand, it evokes mythological symbols associated with birth and the sunrise; on the other hand, it embodies Islamic religious interpretations in which light signifies the martyr’s affiliation with and proximity to the Sacred Divine Essence. These representations demonstrated that, through the employment of symbolic forms, memorials creatively and intellectually reflect the urban identity and the cultural-historical meanings of Iran within the context of contemporary art.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iconology
  • Connotation
  • Shamseh
  • Mehr (Mithra)
  • Martyr Kharrazi Memorial
الف. منابع فارسی
آژند، یعقوب؛ نامورمطلق، بهمن و ساحل عرفان‌منش. (1399). «تحلیل معنا در قالیچۀ محرابی موجود در موزۀ متروپولیتن با روش آیکونولوژی»، کیمیای هنر، 9(37)، صص 71-85.
آموزگار، ژاله. (1383).  تاریخ اساطیری ایران. چاپ ششم، تهران: سمت.
ابراهیمی، خدایار؛ رشیدی‌آل‌هاشم، سیّد رکن‌الدّین و موسی، نورا. (1400). «نقش یادمان‌های شهدا در ارتقای اعتقادات دینی در جامعه»، مطالعات دفاع مقدّس و نبردهای دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین(ع)، 3(5)، صص 1-26.
افضل‌طوسی، عفت‌السّادات؛ جلالیان‌فرد، ناهید. (1397). «نمادشناسی پرندگان در فرهنگ اسلامی (کتابت مرغ بسمه‌الله)»، پژوهشنامۀ گرافیک و نقاشی، 1(1)، صص 29-40.
بلخاری، حسن. (1388). اسرار مکنون یک گل (تأمّلی در مبانی حکمی نیلوفر مقدّس در آیین و هنر شرق)، تهران: فرهنگستان هنر.
بوجاری، فاطمه؛ ابراهیم، عبداالله؛ حمزه‌نژاد، مهدی و محمود تیموری. (1403الف). «واکاوی اصول معناپردازی در یادمان‌های شهدای شهر تهران»، معمارشهر، 3(10)، صص24-49.
بوجاری، فاطمه؛ ابراهیم، عبداالله؛ حمزه‌نژاد، مهدی و محمود تیموری. (1403ب)، «نشانه‌شناسی و اصالت معنایی در آثار معماری: با نگاهی به یادمان‌های شهدای دانشگاه امام حسین علیه‌السلام و دانشگاه علوم تحقیقات پونک»، پژوهش‌های معماری اسلامی، 12(4)، صص 37-54.
بویس، مری. (1376). تاریخ کیش زرتشت، ج 1. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: توس.
بهار، مهرداد. (1391). پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ چهارم، تهران: آگه.
پروین، حسین؛ فرنوش، فهیمه. (1395). «یادمان شهدای گمنام؛ بررسی دو رویکرد منظره‌پردازی در ایران و عراق». منظر، 8(34)، صص 94-107.
پورداوود، ابراهیم. (1377). یشت­ها، ج1، تهران: اساطیر.
جان‌پولاد، افشین؛ کریم‌زاده، علی. (1399). «شاخصه‌های تأثیرگذار اِلمان‌ها بر هویت شهری از دیدگاه شهروندان (مورد پژوهش: منطقه یک شهرداری شیراز)»،  فصلنامۀ علمی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 11(42)، صص 83-94.
جوادی، شهره. (1392). «بازخوانی روایت باسانی «آب و درخت» در دوران اسلامی»، هنر و تمدّن شرق، 1(1)، صص43-50.
خلیلی، مصطفی. (1384). «حقیقت محمّدیه در حکمت متعالیه»، اندیشۀ نوین دینی، 1(2)، صص 147-161.
مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد . (1379). فرهنگنامه (زندگی‌نامۀ سرداران شهید استان اصفهان). زیر نظر اصغز منتظر قائم،  اصفهان: اداره کلّ تحقیق بنیاد شهید انقلاب اسلامی.
دوست‌خواه، جلیل. (1382). اوستا (کهن­ترین سرودهای ایرانیان). چاپ هفتم، تهران: مروارید. 
رضی، هاشم. (1371). آیین مهر، تهران: نشر بهجت.
 رضی، هاشم. (1376). وندیداد. تهران: فکر روز.
زمرشیدی، زهرا؛ فهیمی‌فر، علی‌اصغر. (1394). «تأثیر آیین مهری بر هنر و فرهنگ ایران»، فصلنامۀ علمی پژوهشی تاریخ، 10(38)، صص 79-105.
سلطانی، سیّد علی‌اصغر. (1387).  قدرت، گفتمان و زبان: سازو کارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر نی.
سهروردی، شهاب‌الدّین عمر. (1384). رسالۀ عقل سرخ، تهران: سبکباران.
شعبانی، مریم؛ خلیلی‌فرد، امین. (1397). المان و هویت‌شهری، تهران: قانون‌یار.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن. (1379). فرهنگ نمادها، ترجمۀ سودابه فضائلی، تهران: جیحون.
شه‌کلاهی، فاطمه؛ فهیمی‌فر، اصغر. (1399). «مطالعه نقوش هندسی و مفاهیم آن‌ها در نسخۀ مصور سه مثنوی خواجوی‌کرمانی (نسخۀ 18113 کتابخانۀ بریتانیا)»،  نگره، 15(56)، صص 25-37.
شیمل، آنه ماری. (1382). خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
صدرالدّین شیرازی، محمّد بن ابراهیم. (1362). تفسیر آیۀ مبارکۀ نور، ترجمۀ محمّد خواجوی، تهران: مولی.
عادل‌وند، پدیده. (1395). «جنگ و مجسمه‌های شهری تهران از واقعیت عینی تا امر ذهنی»، منظر، 8 (34)، صص 82-34.
عسکری، مهری؛ فروغی‌ابری، اصغر و فیاض‌انوش، ابوالحسن. (1395). «تبیین سبک رهبری خدمتگزار فرماندهان سپاه در دوران دفاع مقدّس و پیامدهای آن در بین بسیجیان (مطالعۀ موردی: سیرۀ شهید حسین خرّازی)»، مطالعات راهبردی بسیج، 19(70)، صص 71-101.
عسکری، مهری؛ فروغی‌ابری، اصغر و فیاض‌انوش، ابوالحسن. (1398). «تبیین سبک رهبری معنوی شهید خرّازی و ارتباط آن با سلامت سازمانی در لشکر 14 امام حسین(ع)، در دوران دفاع مقدّس (1359 تا 1367ش/ 1980 تا 1988م)»، پژوهش‌های تاریخی،11(3)، صص 17-33.
عوض­پور، بهروز. (1396). رساله‌ای در باب آیکونولوژی، تهران: انتشارات کتاب‌آرایی ایرانی.
فرضیان، محمّدعلی؛ حجت، عیسی. (1392). «تأمّلی نظری در طراحی سه یادمان دفاع مقدّس»، صفّه، 23(1)، صص31-50.
فرنبغ دادگی. (1369). بُندَهش. ترجمۀ مهرداد بهار. تهران: توس.
کاملی، شهربانو؛ امین­پور، احمد. (1396). «مطالعۀ نگاره­های نمادین خورشید در محراب و سنگ قبرهای محرابی‌شکل قرن 4 تا 7 ه.ق»، مطالعات تطبیقی هنر، 7(13)، صص 63- 77.
کیان‌مهر، قباد؛ خزائی، محمّد. (1385). «مفاهیم و بیان عددی در هنر گره‌چینی صفوی»، کتاب ماه هنر، 91 و 92،  صص23-39.
گویری، سوزان. (1375). آناهیتا در اساطیر ایرانی، تهران: جمال­الحق.
محبّی، حمیدرضا؛ آشوری، محمّدتقی. (1384). «نماد و نشانه در نقش­پردازی زیلوهای طرح محرابی (صف) میبد»، گلجام، شمارۀ1، صص 60-42.
محمّدی‌خبّازان، ساینا؛ محمودی، سیّد امیرسعید و بهمن نامورمطلق. (1401). «تحلیل تمثیلی دولتخانۀ صفوی در اقلیم اصفهان»، معماری اقلیم گرم و خشک، 10(15)، صص 231-244.
محمّدی‌خبّازان، ساینا؛ محمودی، سیّد امیرسعید؛ نامورمطلق، بهمن و سعید حقیر. (1402). «اسطوره‌شناسی تمثیلی آرایه‌های کاخ چهلستون اصفهان»، هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 28(1)، صص 93-104.
محمودی، سکینه‌خاتون؛ احمدپناه، سیّد ابوتراب و محمّد خزایی. (1398). «بازوبندهایی از جنس حرز و آرزو»،  فرهنگ و ادبیات عامه، 7(26)، صص 20-50.
مدرّسی، سیّد حسن. (1369). «سدرةالمنتهی در فضای فرهنگ ایران»، مشکوه، شمارۀ 29، صص 26- 41.  
مسّاح، مرتضی. (1389). به خرّمشهر رسیدیم (حماسۀ شهید خرّازی). تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدّس.
مسعودی‌اصل، بهزاد؛ فرزین، علی و ناصر براتی. (1395). «مردم‌پسندی در یادمان‌های شهدا؛ ارزیابی موفقیت اجتماعی طرح‌های بنیاد شهید»، منظر، 8(34)، صص 118-125.
مسکوب، شاهرخ. (1375). سوگ سیاوش، تهران: خوارزمی.
منتظرالقائم، اصغر. (1396). «نقش سردار شهید حاج حسین خرّازی در تغییرات سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران در دوران دفاع مقدّس»، پژوهشنامۀ انقلاب اسلامی، 7(25)، صص 131-1590.
موسوی، سیّد کاظم؛ خسروی، اشرف. (1388). «کاوه، آهنگری فرودست یا خدایی فرودآمده»،  بوستان ادب دانشگاه شیراز، 1(1)، صص 147-160.
مؤمنی، کوروش. (1402). «مطالعۀ تحلیلی یادمان‌های نمادمحور و مفهوم‌محور دفاع مقدّس با تأکید بر انتقال ارزش‌ها و خاطرات آن دوران به نسل های بعد»،  نگره، شمارۀ 67، صص 209-227.
مهربانی‌گلزار، محمّدرضا؛ خمسه‌عشری، علیرضا. (1395). «منظریادمانی جنگ از واقع‌نمایی تا استعاره»، منظر، 8(34)، صص 68-81.
میرفخرایی، مهشید. (1367). روایت پهلوی. تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
نمازعلیزاده، سهیلا؛ موسوی­لر، اشرف­السّادات. (1398). «آیکونولوژی نگارۀ لیلی و مجنون در سفال سلجوقی». باغ نظر، 16(75)، صص 52ـ47.
وثوق‌زاده، وحیده؛ حسنی‌پناه، محبوبه و عالیخانی، بابک. (1395). «حکمت عدد هشت در هنر و معماری اسلامی»، جاویدان خرد، 13(30)، صص 175-192.
هال، جیمز. (1387). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
یاحقّی، محمّدجعفر. (1394). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیات فارسی. چاپ 5. تهران: سروش.
ب. منابع لاتین
 
Bartholomae, Christian. (1961). Altiranisches Wörterbuch. Berlin: K. J. Trübner.
Colombier, Pierre du. (1964), “La Méthode iconologique”. Journal des Savants. N3. Pp235-240.
Gershevitch, I. (1967), The Avestan Hymn to Cambridge.
Gray, Louis Herbert (1929), The Foundations of the Iranian Religions. Mumbai: Bombay.
Holly, M.A. (1993) “Unwriting Iconography”, in Iconography at the crossroads, ed. B. Cassidy. Princeton, NJ:17-26.
Matuse, A.S. (2006), Outlet city Metzingen: an urban cultural identity based on consumption. In 42nd IsoCaRP Congress.
Panofsky, E. (2012), “On the Problem of Describing and Interpreting Works of the Visual Arts” Translated by K. Lorenz and J. Elsner, Critical Inquiry, vol. 38 (3), 467-282. 
Panofsky, E.(1972), Studies in Iconology: Humanistic Themes in the Art of the Renaissance. NewYork: Harper & Row.