تحلیل شناختی بازنمایی مفاهیم پایداری در آیات قرآنی و اشعار سپیده کاشانی و فدوی طوقان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

بخش الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده

این پژوهش، به تحلیل شناختی بازنمایی مفاهیم پایداری در سه بستر متنی متفاوت می‌پردازد: آیات منتخب قرآن کریم، اشعار سپیده کاشانی و فدوی طوقان. چهارچوب نظری تحقیق، بر اساس نظریۀ آمیختگی مفهومی فوکونیه و ترنر؛ استعارۀ مفهومی لیکاف و جانسون؛ و معناشناسی چهارچوبی فیلمور شکل‌گرفته‌است. این مطالعه با به‌کارگیری روش کیفی و رویکرد تحلیل متنی-شناختی انجام‌شده‌است. هدف مطالعه، بررسی چگونگی شکل‌گیری شبکه‌های مفهومی مشترک و تفاوت‌های فرهنگی-تاریخی در بازنمایی مفاهیم کلیدی پایداری مانند صبر، مقاومت، جهاد و شهادت است. یافته‌ها نشان‌می‌دهد قرآن کریم با بهره‌گیری از استعاره‌های بنیادین و ساختارهای مفهومی پایدار، الگوهای مشترکی برای درک پایداری ایجادمی‌کند. این الگوها در اشعار کاشانی و طوقان بازتولید شده؛ امّا هر شاعر متناسب با زمینۀ فرهنگی و اجتماعی خود، آن‌ها را بازآفرینی‌کرده‌است: کاشانی، پایداری را در پیوند با فرهنگ عاشورایی و نمادهای انقلاب اسلامی ایران تصویرمی‌کند، درحالی‌که طوقان از استعاره‌های سرزمین‌محور و حماسی برای بازنمایی مقاومت فلسطین بهره‌می‌گیرد. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد که تحلیل شناختی، علاوه‌بر آشکارسازی تداوم و گسست معنایی، امکان درک عمیق‌تر روابط بینامتنی را فراهم‌می‌کند و می‌تواند در آموزش ادبیات مقاومت و مطالعات معناشناختی قرآن، نقش مؤثّری ایفاکند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Cognitive Analysis of the Representation of Resistance Concepts in Qur’anic Verses and the Poetry of Sepideh Kashani and Fadwa Tuqan

نویسندگان [English]

  • Morteza Arab
  • Hamid Sabahi
Department of Theology, Faculty of Law & Theology, Shahid Bahonar university of Kerman, Kerman, Iran
چکیده [English]

This study provided a cognitive analysis of the representation of concepts of resistance across three distinct textual contexts: selected verses from the Holy Qur’an, the poetry of Sepideh Kashani, and the poetry of Fadwa Tuqan. The theoretical framework of the study was grounded in Fauconnier and Turner’s Conceptual Blending Theory, Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Theory, and Fillmore’s Frame Semantics. Employing a qualitative methodology and a cognitive-textual analytical approach, the study aimed to explore the formation of shared conceptual networks as well as the cultural and historical differences involved in the representation of key notions of resistance, such as patience, steadfastness, struggle (jihad), and martyrdom. The findings revealed that the Holy Qur’an, through the use of fundamental metaphor and stable conceptual structures, establishes common patterns for understanding resistance. These patterns are reproduced in the poetry of Kashani and Tuqan; however, each poet reconstructs them according to her own cultural and social context. Kashani portrays resistance in connection with Ashura culture and the symbols of the Islamic revolution of Iran, while Tuqan employs land-centered and epic metaphors to represent Palestinian resistance. The results demonstrated that cognitive analysis, in addition to revealing semantic continuity and discontinuity, provides a deeper understanding of intertextual relationships and can play a significant role in both the teaching of resistance literature and semantic studies of the Qur’an.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Conceptual Blending
  • Conceptual Metaphor
  • Resistance
  • Cognitive Analysis
  • Sepideh Kashani
  • Fadwa Tuqan
  • The Holy Qur’an
الف. منابع عربی و فارسی
 آلوسی، محمود. (۱۴۱۵ ق). روح المعانی (جلد ۴). بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمّد بن طاهر. (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر (جلد ۱۰). تونس: الدار التونسیة للنشر.
اکبری، منوچهر؛ عچرش، خیریه و احمدی، علی. (۱۳۹۴). «جلوه‌های پایداری در اشعار فدوی طوقان و سپیده کاشانی». مجله مطالعات ادبیات پایداری، ۱۲(۴)، صص ۱۲۳-۱۴۵.
آقانوری، نعیمه؛ فاضلی، مهبود؛ فاضلی، مهبود؛ حسینی، شکوه‌السّادات و آقاحسینی، حسین. (۱۴۰۳). «بررسی فرایند غیریت‌سازی در اشعار فدوی طوقان و سپیده کاشانی با تکیه بر نظریه گفتمان لاکلائو و موفه». پژوهش‌های بین رشته‌ای ادبی، ۱۲(۲)، صص ۴۵-۶۷.
تابنده، فاطمه؛ ظرافتکار، مهدی. (۱۳۹۴). «بررسی تطبیقی جلوه‌های مقاومت در اشعار فدوی طوقان و سپیده کاشانی». همایش بین‌المللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگ. تهران، مؤسّسۀ سفیران فرهنگی مبین.
تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر. (۱۴۱۰ ق). المختصر فی شرح تلخیص المفتاح (یا مختصر المعانی). بیروت: دارالفکر.
جاحظ، عمرو بن بحر. (۱۴۲۳ق). البیان  و التّبیین. تحقیق عبدالسّلام محمد هارون. قاهره: مکتبه الخانجی.
جرجانی، عبدالقاهر. (۱۴۰۴ق). اسرار البلاغه. تحقیق محمود محمد شاکر. قاهره: دارالمدنی.
خرّمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۸۹). دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. تهران: انتشارات دوستان.
خلیل، ابراهیم. (۲۰۱۰). الشعر الفلسطینی المقاوم. بیروت: المؤسّسه العربیه للدّراسات و النّشر.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل (جلد ۲، ۳ و ۴). بیروت: دارالکتاب العربی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (جلد ۲، ۳ و ۵). تهران: انتشارات ناصر خسرو.
طوقان، فدوی. (۲۰۰۴). الأعمال الشعریه الکامله. بیروت: المؤسّسه العربیه للدّراسات و النّشر.
کاشانی، سپیده. (۱۳۶۷). دیوان اشعار. تهران: انتشارات کاشانی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه (جلد ۱ و ۱۶). تهران: دارالکتب الإسلامیه.
 
ب. منابع لاتین
-Badawi, M. M. (1993). A short history of modern Arabic literature. Oxford: Oxford University Press.
-Fauconnier, G., & Turner, M. (1998). Conceptual integration networks. Cognitive Science, 22(2), 133-187.
-Fauconnier, G., & Turner, M. (2002). The way we think: Conceptual blending and the mind’s hidden complexities. New York: Basic Books.
-Fillmore, C. J. (1982). Frame semantics. In Linguistics in the morning calm (pp. 111-137). Seoul: Hanshin Publishing.
-Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.